Tư duy mới trong xây dựng pháp luật: Gỡ điểm nghẽn thể chế từ chỉ đạo của Tổng Bí thư

Trong bối cảnh đất nước đang chuyển mình mạnh mẽ với nhiều thách thức pháp lý mới, bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với Hội đồng Lý luận Trung ương sáng 9/6 đã đặt ra những yêu cầu cấp thiết cho công tác xây dựng và hoàn thiện thể chế pháp luật. Với tư cách là luật sư tư vấn, chúng tôi nhận thấy những định hướng này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với doanh nghiệp và người dân trong việc hiểu và ứng phó với những thay đổi pháp lý sắp tới.

Vì sao cần “tư duy mới” trong xây dựng pháp luật hiện nay?

Phát biểu tại buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Muốn xử lý vấn đề mới phải có tư duy mới”. Đây là thông điệp trực tiếp đến các cơ quan lập pháp và hành pháp, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt với hàng loạt thách thức pháp lý chưa từng có tiền lệ.

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, tư duy mới trong xây dựng pháp luật không chỉ đơn thuần là sửa đổi, bổ sung các điều khoản, mà còn đòi hỏi một cách tiếp cận hoàn toàn khác: từ tư duy “quản lý” sang tư duy “kiến tạo phát triển”.

Ba điểm nghẽn thể chế cần được tháo gỡ ngay

1. Thể chế chưa theo kịp thực tiễn phát triển

Tổng Bí thư thẳng thắn chỉ ra: “Nếu tư duy lý luận không bắt kịp thực tiễn, chúng ta sẽ lúng túng trong xác định tầm nhìn, lựa chọn mô hình, tháo gỡ điểm nghẽn và nắm bắt thời cơ.” Điều này đặc biệt đúng với lĩnh vực pháp luật, nơi nhiều quy định được ban hành từ 10-20 năm trước không còn phù hợp với thực tiễn kinh tế – xã hội hiện nay.

Ví dụ thực tế: Trong lĩnh vực chuyển đổi số, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn vì các quy định về hợp đồng điện tử, chữ ký số và bảo vệ dữ liệu cá nhân còn chưa đồng bộ. Theo Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân, các doanh nghiệp phải tuân thủ nhiều quy trình phức tạp mà chưa có hướng dẫn chi tiết từ các bộ ngành.

2. Hệ thống khái niệm pháp lý chưa được chuẩn hóa

Tổng Bí thư lưu ý: “Thực tiễn phát triển đang xuất hiện nhiều khái niệm mới, mô hình mới, cách tiếp cận mới; nếu không được luận giải chặt chẽ, thống nhất, sẽ dễ dẫn đến cách hiểu khác nhau, vận dụng khác nhau.”

Trong thực tế hành nghề, chúng tôi thường xuyên gặp các trường hợp tranh chấp phát sinh từ việc các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp hiểu khác nhau về cùng một thuật ngữ pháp lý. Ví dụ, khái niệm “kinh tế số” hay “tài sản số” hiện vẫn chưa có định nghĩa thống nhất trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

“Nếu không được luận giải chặt chẽ, thống nhất, sẽ dễ dẫn đến cách hiểu khác nhau, vận dụng khác nhau, thậm chí làm giảm sức thuyết phục của đường lối, chủ trương.”
– Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm

3. Thiếu cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả

Tổng Bí thư đề nghị Hội đồng Lý luận Trung ương “quan tâm nghiên cứu sâu hơn về đạo đức cầm quyền, văn hóa cầm quyền và kiểm soát quyền lực”. Đây là vấn đề cốt lõi trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Làm thế nào để xây dựng thể chế “kiến tạo phát triển” trên không gian số?

Câu hỏi này mở ra hướng đi mới cho việc xây dựng pháp luật về kinh tế số, trong đó cần cân bằng giữa:

• Bảo vệ chủ quyền dữ liệu quốc gia (liên quan đến Nghị định 53/2022/NĐ-CP quy định về lưu trữ dữ liệu tại Việt Nam)
• Thúc đẩy đổi mới sáng tạo và thu hút đầu tư nước ngoài
• Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong môi trường số

Tình huống thực tế: Một doanh nghiệp khởi nghiệp trong lĩnh vực fintech gặp khó khăn khi muốn triển khai dịch vụ cho vay ngang hàng (P2P lending) vì chưa có khung pháp lý rõ ràng. Quy định hiện hành chỉ cho phép tổ chức tín dụng thực hiện hoạt động cho vay, trong khi mô hình P2P lending không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Các tổ chức tín dụng 2010 (sửa đổi, bổ sung 2017).

Những thay đổi pháp lý quan trọng cần theo dõi

Từ chỉ đạo của Tổng Bí thư, chúng tôi dự báo một số thay đổi pháp lý lớn trong thời gian tới:

1. Sửa đổi Luật Đất đai 2024 để tháo gỡ vướng mắc trong định giá đất, thu hồi đất và bồi thường
2. Hoàn thiện khung pháp lý về kinh tế số, bao gồm Luật Giao dịch điện tử sửa đổi và các nghị định hướng dẫn
3. Xây dựng Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân thay thế Nghị định 13/2023/NĐ-CP hiện hành
4. Cải cách thủ tục hành chính theo hướng “kiến tạo phát triển” thay vì “quản lý – kiểm soát”

Lời khuyên từ luật sư

Dựa trên những định hướng từ chỉ đạo của Tổng Bí thư, chúng tôi khuyến nghị quý khách hàng:

1. Theo dõi sát sao các dự thảo luật mới, đặc biệt là các văn bản liên quan đến kinh tế số, chuyển đổi xanh và quản trị dữ liệu
2. Chủ động rà soát hợp đồng và quy trình nội bộ để đảm bảo tuân thủ các quy định mới về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng
3. Tham gia góp ý dự thảo văn bản pháp luật thông qua các kênh chính thức của Bộ Tư pháp, Quốc hội và các bộ ngành liên quan
4. Liên hệ luật sư tư vấn khi gặp vướng mắc về áp dụng pháp luật trong các lĩnh vực mới như fintech, thương mại điện tử, kinh tế chia sẻ

Nguồn tham khảo: Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với Hội đồng Lý luận Trung ương ngày 9/6/2024, đăng tải trên Cổng thông tin điện tử Bộ Tư pháp.