Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do AI gây ra: 5 điều bạn cần biết theo dự thảo Luật mới

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong đời sống và sản xuất, câu hỏi về trách nhiệm pháp lý khi AI gây ra thiệt hại trở thành vấn đề cấp thiết. Quốc hội đang lấy ý kiến về dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo, dự kiến có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, với những quy định chi tiết về cơ chế bồi thường thiệt hại. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ phân tích những điểm chính trong dự thảo, giúp bạn hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình khi tham gia vào hệ sinh thái AI.

Dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo quy định thế nào về bồi thường thiệt hại do AI gây ra?

Theo Điều 44 dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo (đang được Quốc hội lấy ý kiến), việc giải quyết tranh chấp bồi thường thiệt hại do AI gây ra được xây dựng dựa trên nguyên tắc: tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật về trí tuệ nhân tạo sẽ bị xử lý theo quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Dân sự và các quy định pháp luật có liên quan, tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả.

Ai chịu trách nhiệm khi hệ thống AI rủi ro cao gây thiệt hại?

Điểm mấu chốt của dự thảo là quy định về trách nhiệm pháp lý khách quan đối với hệ thống AI rủi ro cao. Cụ thể:

• Nhà cung cấp và bên triển khai hệ thống AI rủi ro cao phải chịu trách nhiệm về thiệt hại do hệ thống gây ra, ngay cả khi không có lỗi.
• Tuy nhiên, họ được miễn trách nhiệm nếu chứng minh được đã áp dụng đầy đủ các biện pháp quản lý rủi ro theo quy định tại Chương II của Luật này.
• Quy định này được áp dụng như một trường hợp cụ thể về bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Các yếu tố nào được xem xét khi xác định trách nhiệm bồi thường?

Khi có thiệt hại phát sinh từ hoạt động AI, theo dự thảo, việc xác định trách nhiệm bồi thường được thực hiện theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, đồng thời căn cứ vào các yếu tố sau:

1. Mức độ rủi ro của hệ thống trí tuệ nhân tạo;
2. Vai trò và mức độ kiểm soát của từng chủ thể trong quá trình nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai hoặc sử dụng hệ thống;
3. Khả năng dự báo rủi ro và việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa, khắc phục;
4. Việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa, khắc phục và lưu trữ nhật ký lưu vết;
5. Mức độ lỗi được xác định riêng biệt đối với lỗi kỹ thuật, lỗi dữ liệu và lỗi quản lý.

Đáng chú ý: Đối với hệ thống rủi ro cao, mức bồi thường tối đa có thể cao hơn mức thông thường theo Bộ luật Dân sự để bảo đảm hiệu quả răn đe và công bằng.

Bảo hiểm trách nhiệm dân sự có bắt buộc đối với hệ thống AI rủi ro cao không?

Theo dự thảo, nhà cung cấp và bên triển khai hệ thống AI rủi ro cao phải có cơ chế bảo hiểm trách nhiệm dân sự hoặc các biện pháp bảo đảm tài chính tương đương để bảo đảm khả năng bồi thường thiệt hại cho các bên bị thiệt hại. Chính phủ sẽ quy định chi tiết về mức bảo hiểm tối thiểu đối với hệ thống có rủi ro cao.

Lộ trình thực hiện Luật Trí tuệ nhân tạo như thế nào?

Dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo dự kiến có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026, với lộ trình thực hiện cụ thể:

• Trong 06 tháng kể từ ngày Luật có hiệu lực: Thành lập, kiện toàn Ủy ban Quốc gia về Trí tuệ nhân tạo; ban hành văn bản hướng dẫn; đưa Quỹ Phát triển Trí tuệ nhân tạo Quốc gia vào hoạt động;
• Sau 12 tháng: Các quy định về hành vi bị cấm (Mục 1 Chương I) có hiệu lực; cơ chế hộp cát pháp lý được triển khai;
• Sau 18 tháng: Nghĩa vụ đối với hệ thống trí tuệ nhân tạo rủi ro cao (Mục 2 Chương II) có hiệu lực thi hành toàn diện.

Tình huống thực tế: Khi AI tự lái gây tai nạn giao thông

Giả sử một xe ô tô tự lái (hệ thống AI rủi ro cao) do Công ty A phát triển và Công ty B triển khai vận hành, không may gây tai nạn làm hỏng tài sản của ông C. Theo dự thảo Luật:

• Công ty A (nhà cung cấp) và Công ty B (bên triển khai) sẽ chịu trách nhiệm pháp lý khách quan về thiệt hại này.
• Họ chỉ được miễn trách nhiệm nếu chứng minh được đã áp dụng đầy đủ các biện pháp quản lý rủi ro (ví dụ: cập nhật phần mềm định kỳ, kiểm tra an toàn trước khi vận hành).
• Ông C có quyền yêu cầu bồi thường trực tiếp từ quỹ bảo hiểm trách nhiệm dân sự của Công ty A và B.
• Mức bồi thường có thể cao hơn mức thông thường do tính chất rủi ro cao của hệ thống AI tự lái.

Lời khuyên từ luật sư

1. Đối với nhà cung cấp và bên triển khai AI rủi ro cao: Chuẩn bị ngay từ bây giờ các biện pháp quản lý rủi ro, bao gồm lưu trữ nhật ký lưu vết, xây dựng quy trình kiểm tra an toàn và mua bảo hiểm trách nhiệm dân sự với mức đủ lớn.
2. Đối với người sử dụng AI: Khi sử dụng các hệ thống AI, hãy yêu cầu nhà cung cấp cung cấp thông tin về cơ chế bảo hiểm và trách nhiệm bồi thường. Lưu giữ bằng chứng về thiệt hại và nhật ký hoạt động của hệ thống.
3. Đối với doanh nghiệp triển khai AI: Cần rà soát hợp đồng với nhà cung cấp để phân bổ rõ trách nhiệm bồi thường, đặc biệt khi có nhiều bên tham gia vào chuỗi cung ứng AI.
4. Đối với nạn nhân bị thiệt hại do AI: Hãy thu thập đầy đủ chứng cứ, bao gồm nhật ký hệ thống, video ghi hình, và liên hệ ngay với luật sư để được tư vấn về quyền yêu cầu bồi thường.
5. Theo dõi sát sao các văn bản hướng dẫn chi tiết của Chính phủ về mức bảo hiểm tối thiểu và cơ chế phân bổ trách nhiệm, dự kiến ban hành trong vòng 6 tháng sau khi Luật có hiệu lực.

Kết luận

Dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo đang mở ra một khung pháp lý rõ ràng và tiến bộ cho việc giải quyết tranh chấp bồi thường thiệt hại do AI gây ra. Với cơ chế trách nhiệm pháp lý khách quan, yêu cầu bảo hiểm bắt buộc và các yếu tố xác định trách nhiệm chi tiết, luật này hứa hẹn bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan trong bối cảnh AI ngày càng phát triển.

Chúng tôi khuyến nghị các doanh nghiệp và cá nhân liên quan đến AI nên chủ động tìm hiểu và chuẩn bị để thích ứng với các quy định mới này. Hãy liên hệ với chúng tôi nếu bạn cần tư vấn chi tiết về trách nhiệm pháp lý liên quan đến AI.