Thông tư 87/2026/TT-BTC: 3 điểm mới về giảm trừ gia cảnh và thuế chứng khoán phái sinh bạn cần biết

Bạn đã biết rằng, từ ngày Thông tư 87/2026/TT-BTC có hiệu lực, quy định về giảm trừ gia cảnh cho người phụ thuộc đã thay đổi đáng kể? Mức thu nhập để xác định người phụ thuộc tăng gấp ba lần so với trước, kéo theo nhiều thủ tục và hồ sơ mới mà cá nhân, doanh nghiệp cần nắm rõ. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ phân tích chi tiết 3 điểm mới cốt lõi của Thông tư 87, giúp bạn tránh sai sót khi kê khai thuế thu nhập cá nhân.

1. Mức thu nhập xác định người phụ thuộc tăng lên 3 triệu đồng/tháng — ai được hưởng lợi?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Thông tư 87/2026/TT-BTC, mức thu nhập bình quân tháng trong năm từ tất cả các nguồn thu nhập của người phụ thuộc không được vượt quá 03 triệu đồng. So với mức cũ 01 triệu đồng/tháng tại Thông tư 111/2013/TT-BTC, đây là mức tăng 200%, giúp nhiều người nộp thuế có thêm điều kiện đăng ký giảm trừ gia cảnh.

Cụ thể, mức này áp dụng để xác định người phụ thuộc trong các trường hợp:

• Vợ hoặc chồng của người nộp thuế;
• Cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, cha mẹ vợ/chồng, cha dượng, mẹ kế;
• Con trên 18 tuổi (bao gồm con đẻ, con nuôi, con riêng);
• Người thân khác không nơi nương tựa hoặc người không có khả năng lao động.

Tình huống thực tế: Anh Minh, một nhân viên văn phòng tại Hà Nội, có mẹ già 70 tuổi, thu nhập hàng tháng từ lương hưu là 2,5 triệu đồng. Với mức cũ 1 triệu đồng, mẹ anh không đủ điều kiện là người phụ thuộc. Tuy nhiên, theo Thông tư 87/2026, mức thu nhập của mẹ anh (2,5 triệu) vẫn dưới ngưỡng 3 triệu đồng, vì vậy anh Minh có thể đăng ký giảm trừ gia cảnh cho mẹ, giúp giảm số thuế TNCN phải nộp.

Lưu ý quan trọng: Khoản 2 Điều 3 Thông tư 87 nhấn mạnh: Người nộp thuế chịu trách nhiệm về việc xác định người phụ thuộc không có thu nhập hoặc có thu nhập bình quân tháng trong năm không vượt quá 03 triệu đồng. Trường hợp cơ quan thuế phát hiện kê khai không đúng, sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật.

2. Hồ sơ xác định người phụ thuộc mới: phân loại chi tiết theo từng trường hợp

2.1. Hồ sơ xác định người phụ thuộc là con của người nộp thuế

Theo quy định tại Điều 3 Thông tư 87, hồ sơ cho từng loại con được quy định cụ thể:

• Con đẻ: Bản chụp Giấy khai sinh của con hoặc bản chụp Quyết định việc nhận cha, mẹ, con + bản chụp thẻ Căn cước của con (nếu đã được cấp).
• Con nuôi: Bản chụp Giấy khai sinh của con + bản chụp thẻ Căn cước + bản chụp Quyết định công nhận/Giấy chứng nhận việc nuôi con nuôi.
• Con riêng của vợ/chồng: Bản chụp Giấy khai sinh của con + thẻ Căn cước + Giấy chứng nhận kết hôn của người nộp thuế hoặc giấy tờ chứng minh mối quan hệ.
• Con từ đủ 18 tuổi trở lên mất năng lực hành vi dân sự hoặc khuyết tật: Các giấy tờ trên + bản chụp Giấy xác nhận mất năng lực hành vi dân sự hoặc Giấy xác nhận khuyết tật.
• Con đang học đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp hoặc học nghề: Các giấy tờ trên + bản chụp thẻ sinh viên hoặc bản khai có xác nhận của nhà trường hoặc giấy tờ chứng minh đang theo học.

2.2. Hồ sơ xác định người phụ thuộc là vợ hoặc chồng

Bản chụp thẻ Căn cước + bản chụp Giấy chứng nhận kết hôn hoặc giấy tờ khác chứng minh mối quan hệ vợ chồng.

2.3. Hồ sơ xác định người phụ thuộc là cha, mẹ

• Cha đẻ, mẹ đẻ: Bản chụp thẻ Căn cước của cha, mẹ + bản chụp Giấy khai sinh của người nộp thuế hoặc Quyết định việc nhận cha, mẹ, con.
• Cha nuôi, mẹ nuôi: Bản chụp thẻ Căn cước của cha, mẹ + Quyết định công nhận/Giấy chứng nhận việc nuôi con nuôi.
• Cha vợ, mẹ vợ hoặc cha chồng, mẹ chồng: Bản chụp thẻ Căn cước của cha, mẹ + Giấy khai sinh của vợ/chồng + Giấy chứng nhận kết hôn của người nộp thuế.
• Cha dượng, mẹ kế: Bản chụp thẻ Căn cước + Giấy khai sinh của người nộp thuế + Giấy chứng nhận kết hôn giữa cha dượng và mẹ đẻ hoặc giữa mẹ kế và cha đẻ.

2.4. Hồ sơ xác định người phụ thuộc là cá nhân khác không nơi nương tựa

Bản chụp thẻ Căn cước + bảng kê khai theo mẫu + giấy tờ chứng minh mối quan hệ + giấy tờ chứng minh nghĩa vụ nuôi dưỡng (nếu có).

Lưu ý đặc biệt: Đối với người không có khả năng lao động, cần có thêm giấy tờ chứng minh tỷ lệ suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên.

Điểm mới quan trọng: Thông tư 87 quy định cơ quan thuế có quyền khai thác thông tin trong Cổng Dịch vụ công Quốc gia, hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính, cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành để làm căn cứ xác định người phụ thuộc. Nếu không thể khai thác được dữ liệu, người nộp thuế mới phải cung cấp giấy tờ theo quy định.

3. Hướng dẫn mới về thuế TNCN đối với chuyển nhượng chứng khoán phái sinh

Theo Điều 5 Thông tư 87/2026/TT-BTC, thuế thu nhập cá nhân đối với thu nhập từ chuyển nhượng chứng khoán phái sinh được tính như sau:

Công thức tính thuế:

Thuế TNCN = Giá chuyển nhượng × Thuế suất 0,1% (theo từng lần chuyển nhượng)

Cách xác định giá chuyển nhượng:

• Đối với chứng khoán phái sinh là hợp đồng tương lai: Giá chuyển nhượng = Giá thanh toán của hợp đồng tương lai tại thời điểm xác định thu nhập × Hệ số nhân hợp đồng × Số lượng hợp đồng × (Tỷ lệ ký quỹ ban đầu ÷ 2)
• Tỷ lệ ký quỹ ban đầu do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam công bố.

Thời điểm xác định thu nhập tính thuế: Là thời điểm khớp lệnh mua, bán hợp đồng tương lai trên hệ thống giao dịch của Sở Giao dịch chứng khoán hoặc thời điểm hợp đồng tương lai đáo hạn.

Tình huống thực tế: Nhà đầu tư Bình mua 10 hợp đồng tương lai chỉ số VN30, giá thanh toán tại thời điểm chuyển nhượng là 1.200 điểm, hệ số nhân hợp đồng là 100.000 đồng/điểm, tỷ lệ ký quỹ ban đầu là 10%. Giá chuyển nhượng = 1.200 × 100.000 × 10 × (10% ÷ 2) = 60.000.000 đồng. Thuế TNCN phải nộp = 60.000.000 × 0,1% = 60.000 đồng.

Lời khuyên từ luật sư

1. Kê khai trung thực: Bạn có trách nhiệm tự xác định và kê khai thu nhập của người phụ thuộc. Sai sót có thể dẫn đến bị xử lý theo quy định pháp luật về quản lý thuế.
2. Lưu giữ hồ sơ đầy đủ: Tổ chức, cá nhân chi trả thu nhập phải lưu giữ hồ sơ chứng minh người phụ thuộc để phục vụ thanh tra, kiểm tra.
3. Cập nhật thông tin kịp thời: Nếu có thay đổi về người phụ thuộc (kết hôn, ly hôn, con ra trường…), bạn cần thực hiện thay đổi đăng ký theo quy định.
4. Kiểm tra tỷ lệ ký quỹ: Khi đầu tư chứng khoán phái sinh, bạn cần theo dõi tỷ lệ ký quỹ ban đầu do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam công bố để tính thuế chính xác.
5. Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu có vướng mắc, bạn nên liên hệ luật sư hoặc cơ quan thuế để được hướng dẫn cụ thể.