Bảo vệ người lao động từ sớm: Vai trò của Công đoàn trong xây dựng chính sách pháp luật

Trong bối cảnh quan hệ lao động ngày càng phức tạp, việc bảo vệ quyền lợi người lao động không chỉ dừng lại ở giải quyết tranh chấp đơn lẻ mà cần một cách tiếp cận chủ động hơn: tham gia xây dựng chính sách, pháp luật từ sớm, từ xa. Bài viết này, dựa trên tham luận của bà Đặng Thị Kim Chung, Phó Chủ tịch LĐLĐ tỉnh Quảng Ninh tại Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam, sẽ phân tích chi tiết mô hình này và những giải pháp mà người lao động, doanh nghiệp cần biết.

Tham gia xây dựng chính sách, pháp luật là gì và vì sao lại là “bảo vệ từ xa”?

Theo bà Đặng Thị Kim Chung, tham gia xây dựng chính sách, pháp luật là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu để thực hiện chức năng đại diện, chăm lo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của đoàn viên, người lao động. Khác với việc giải quyết các vụ việc cụ thể tại từng doanh nghiệp, việc tham gia xây dựng chính sách giúp tạo lập hành lang pháp lý đồng bộ, bảo vệ quyền lợi của đông đảo người lao động trên phạm vi rộng. Đây được xem là hình thức bảo vệ người lao động từ sớm, từ xa và hiệu quả nhất.

Về bản chất, đây là quá trình Công đoàn góp ý, phản biện các dự thảo luật, nghị định, chính sách trước khi ban hành, nhằm đảm bảo quyền lợi của người lao động được ghi nhận ngay trong các quy định chung của pháp luật.

Mô hình Công đoàn Quảng Ninh đã triển khai thế nào?

Từ năm 2023 đến nay, Ban Chấp hành và Ban Thường vụ LĐLĐ tỉnh Quảng Ninh đã tập trung đổi mới, nâng cao chất lượng công tác tham gia xây dựng chính sách, pháp luật gắn với nhiệm vụ đại diện, chăm lo và bảo vệ người lao động trong bối cảnh mới. Cụ thể:

• Lãnh đạo, chỉ đạo bài bản: Nội dung tham gia xây dựng chính sách được đưa vào nghị quyết và chương trình hành động của đại hội công đoàn các cấp.
• Phối hợp liên ngành: Hằng năm, LĐLĐ tỉnh ký kết chương trình phối hợp với UBND tỉnh, các sở Nội vụ, Y tế, Giáo dục, Bảo hiểm xã hội, Công an tỉnh và Tòa án nhân dân tỉnh để tuyên truyền, tư vấn pháp luật, giải quyết tranh chấp lao động, giám sát, phản biện xã hội.
• Huy động nguồn lực: Ngoài kinh phí công đoàn, các hoạt động được bảo đảm từ ngân sách địa phương thông qua Đề án Phát triển quan hệ lao động tỉnh Quảng Ninh, với kinh phí hỗ trợ hơn 4 tỷ đồng mỗi năm.

Kết quả giám sát và phản biện xã hội

Từ năm 2023 đến nay, các cấp công đoàn trong tỉnh đã tổ chức 75 cuộc giám sát chuyên đề; phối hợp thanh tra, kiểm tra tại 302 lượt doanh nghiệp về việc thực hiện pháp luật lao động, an toàn vệ sinh lao động, bảo hiểm xã hội, bình đẳng giới và dân chủ ở cơ sở. Thông qua đó, nhiều khó khăn, bất cập trong quá trình thực hiện chính sách đã được phát hiện, kiến nghị xử lý hoặc đề xuất sửa đổi, bổ sung để phù hợp hơn với thực tiễn.

LĐLĐ tỉnh cũng đã phối hợp với Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh tổ chức nhiều hội nghị phản biện xã hội đối với các dự thảo luật và nghị quyết quan trọng như sửa đổi Hiến pháp năm 2013, Luật Đất đai, Luật Công đoàn, Luật Thanh niên và Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở.

Đổi mới hình thức tuyên truyền và tư vấn pháp luật cho người lao động

Một trong những điểm nhấn của công đoàn Quảng Ninh là việc đổi mới hình thức tuyên truyền và tư vấn pháp luật cho người lao động. Các hoạt động cụ thể bao gồm:

• 400 cuộc tuyên truyền, tư vấn pháp luật lưu động cho gần 50.000 lượt người lao động.
• Duy trì các điểm tư vấn pháp luật lưu động tại các khu công nghiệp.
• Triển khai mô hình sáng tạo: sân chơi “Sau giờ thứ 8”, chuyên mục “Hỏi – đáp pháp luật” trên các phương tiện truyền thông và Fanpage Công đoàn Quảng Ninh.
• Xây dựng mạng lưới cộng tác viên dư luận xã hội và đoàn viên nòng cốt tại doanh nghiệp để kịp thời nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, kiến nghị của người lao động.

Kết quả từ đối thoại và thương lượng tập thể

Thông qua hội nghị người lao động, hội nghị cán bộ, công chức, viên chức và các cuộc đối thoại định kỳ, nhiều chế độ, chính sách có lợi cho người lao động đã được bổ sung, hoàn thiện. Đáng chú ý:

• Ký mới 981 thỏa ước lao động tập thể với hơn 50% đạt chất lượng loại B trở lên.
• Các thỏa ước bao gồm nhiều điều khoản có lợi hơn về tiền lương, tiền thưởng, việc làm, đào tạo kỹ năng nghề, môi trường làm việc và nâng cao chất lượng bữa ăn ca.
• Triển khai 4 thỏa ước lao động tập thể nhóm doanh nghiệp theo ngành trong các lĩnh vực du lịch – dịch vụ, xây dựng, giao thông vận tải và giáo dục.

4 nhóm giải pháp trọng tâm để nâng cao chất lượng tham gia xây dựng chính sách

Để nâng cao chất lượng tham gia xây dựng chính sách, pháp luật trong giai đoạn tới, LĐLĐ tỉnh Quảng Ninh đề xuất bốn nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Xây dựng đội ngũ cán bộ công đoàn chuyên nghiệp: Tinh gọn, có trình độ pháp luật, kỹ năng phân tích chính sách và hiểu biết sâu về quan hệ lao động. Tăng cường tuyển dụng, đào tạo cán bộ có chuyên môn luật, bồi dưỡng kỹ năng tham vấn, nghiên cứu và phản biện chính sách.
2. Đổi mới tư duy và phương thức tham gia: Chủ động tham gia ngay từ giai đoạn đầu của quá trình soạn thảo; tăng cường khảo sát thực tiễn, tổ chức diễn đàn đối thoại giữa người lao động với cơ quan quản lý nhà nước; xây dựng cơ sở dữ liệu phản ánh đầy đủ đời sống, việc làm và nguyện vọng của người lao động.
3. Đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ: Khai thác hiệu quả các nền tảng số, mạng xã hội và các công cụ công nghệ mới để tiếp nhận phản ánh, kiến nghị của đoàn viên, người lao động; phát triển các kênh tư vấn pháp luật trực tuyến hoạt động 24/7.
4. Tăng cường cơ chế phối hợp: Giữa tổ chức công đoàn với các cơ quan soạn thảo, thẩm định và ban hành văn bản quy phạm pháp luật nhằm bảo đảm tiếng nói của người lao động được phản ánh đầy đủ trong quá trình xây dựng chính sách.

Kiến nghị từ thực tiễn

Từ thực tiễn triển khai tại địa phương, LĐLĐ tỉnh Quảng Ninh cũng kiến nghị Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam:

• Sớm ban hành hướng dẫn thống nhất về công tác tham gia xây dựng pháp luật, giám sát và phản biện xã hội.
• Nghiên cứu xây dựng đội ngũ luật sư công đoàn để hỗ trợ chuyên sâu.
• Hình thành mạng lưới chuyên gia, nhà khoa học hỗ trợ công đoàn các cấp trong hoạt động phản biện chính sách.
• Tiếp tục đổi mới công tác cán bộ nhằm đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.

Lời khuyên từ luật sư: Đối với người lao động, việc chủ động tìm hiểu và tham gia vào các kênh tư vấn pháp luật của Công đoàn là cách tốt nhất để bảo vệ quyền lợi của mình. Đối với doanh nghiệp, việc hợp tác chặt chẽ với Công đoàn trong xây dựng thỏa ước lao động tập thể và thực hiện đối thoại định kỳ không chỉ giúp giảm thiểu tranh chấp lao động mà còn nâng cao năng suất lao động. Hãy coi Công đoàn là đối tác tin cậy, không phải đối thủ.

Ý nghĩa của mô hình đối với người lao động và doanh nghiệp

Theo đại diện LĐLĐ tỉnh Quảng Ninh, trong bối cảnh thị trường lao động và quan hệ lao động ngày càng phức tạp, việc nâng cao chất lượng tham gia xây dựng chính sách, pháp luật không chỉ là yêu cầu cấp thiết đối với tổ chức công đoàn mà còn là giải pháp căn cơ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của hàng triệu người lao động ngay từ quá trình hoạch định chính sách. Điều này mang lại lợi ích kép:

• Với người lao động: Quyền lợi được bảo vệ một cách có hệ thống, không phụ thuộc vào từng doanh nghiệp cụ thể.
• Với doanh nghiệp: Môi trường pháp lý ổn định, minh bạch, giúp giảm thiểu rủi ro tranh chấp và tạo điều kiện phát triển bền vững.