Hướng dẫn mới về phòng ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế: 5 điểm doanh nghiệp cần biết

Khi Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào nền kinh tế toàn cầu, số lượng các vụ tranh chấp đầu tư quốc tế có xu hướng gia tăng cả về độ phức tạp lẫn giá trị. Đây là lĩnh vực pháp lý đặc thù, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều cơ quan nhà nước và có tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư, kinh doanh của doanh nghiệp trong nước và quốc tế.

Trong bối cảnh đó, Văn phòng Chính phủ đã ban hành Thông báo số 410/TB-VPCP về kết luận của Phó Thủ tướng Chính phủ tại cuộc họp về dự thảo Nghị định quy định chi tiết thi hành Nghị quyết số 20/2026/QH16 về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế. Bài viết dưới đây sẽ phân tích những điểm mới quan trọng mà các doanh nghiệp và nhà đầu tư cần đặc biệt lưu ý.

Vì sao cần một Nghị định riêng về giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế?

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, tranh chấp đầu tư quốc tế là lĩnh vực có tính chất đặc thù, liên quan đến chủ quyền quốc gia, uy tín của môi trường đầu tư và có thể phát sinh nghĩa vụ bồi thường lớn từ ngân sách nhà nước. Việc ban hành Nghị định hướng dẫn là bước đi cần thiết để:

• Cụ thể hóa các quy định khung của Nghị quyết số 20/2026/QH16 thành các quy định chi tiết, khả thi;
• Xác định rõ trách nhiệm, cơ chế phối hợp giữa Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính, Bộ Ngoại giao và các cơ quan liên quan;
• Thiết lập chính sách hỗ trợ tài chính cho đội ngũ cán bộ, công chức trực tiếp tham gia giải quyết các vụ việc tranh chấp.

Mức hỗ trợ 300% lương cho người tham gia giải quyết tranh chấp được quy định thế nào?

Đây là một trong những nội dung được Phó Thủ tướng đặc biệt lưu ý. Theo đó, mức hỗ trợ tối đa 300% mức lương theo hệ số lương hiện hưởng (không bao gồm phụ cấp) sẽ áp dụng cho người trực tiếp tham gia giải quyết vụ việc tranh chấp tại Cơ quan đại diện pháp lý và Cơ quan chủ trì.

“Việc giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế là công việc phức tạp, nhạy cảm, đòi hỏi yêu cầu cao về năng lực, kinh nghiệm, trí tuệ của cán bộ, công chức” — Kết luận của Phó Thủ tướng Chính phủ tại Thông báo số 410/TB-VPCP.

Tuy nhiên, để đảm bảo quy định chặt chẽ, tránh thất thoát ngân sách, Phó Thủ tướng yêu cầu bổ sung các tiêu chí quan trọng:

1. Tiêu chí “thời gian tham gia trực tiếp giải quyết vụ việc” cần được xác định rõ ràng, cụ thể;
2. Điều kiện, tiêu chuẩn của “người trực tiếp tham gia giải quyết vụ việc” phải được quy định minh bạch;
3. Người đứng đầu Cơ quan chủ trì, Cơ quan đại diện pháp lý chịu trách nhiệm về tính chính xác, hợp lý trong việc xác định thời gian và số lượng người tối đa được hưởng hỗ trợ từ ngân sách nhà nước.

Mức hỗ trợ: 300% mức lương theo hệ số lương hiện hưởng, không bao gồm phụ cấp. Đây là mức trần tối đa, được thiết kế nhằm ghi nhận công sức của đội ngũ cán bộ tham gia xử lý các vụ việc phức tạp, đòi hỏi chuyên môn cao.

Những thay đổi quan trọng nào về trình tự, thủ tục được đề xuất trong dự thảo?

Phó Thủ tướng yêu cầu rà soát kỹ và nghiên cứu bổ sung các quy định sau:

• Quy định chi tiết về trình tự, thủ tục, nội dung phương án hòa giải trong giải quyết vụ việc — đây là cơ sở pháp lý quan trọng để các bên có thể giải quyết tranh chấp một cách linh hoạt, hiệu quả;
• Giải thích hoặc điều chỉnh khoản 2 Điều 2 dự thảo về khái niệm “nguyên đơn” nhằm đảm bảo xác định sớm được Cơ quan chủ trì giải quyết vụ việc ngay từ thời điểm mới có “văn bản thể hiện ý định khởi kiện”;
• Quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan liên quan (đặc biệt là cơ quan tiến hành tố tụng) trong việc phối hợp xử lý văn bản thể hiện ý định khởi kiện/thông báo trọng tài.

Phân công trách nhiệm giữa các Bộ, ngành thay đổi ra sao?

Theo chỉ đạo tại Thông báo số 410/TB-VPCP, dự thảo Điều 28 được chỉnh lý để phân công trách nhiệm rõ ràng hơn:

Điều 28 (dự kiến) được chỉnh lý như sau:

1. Bộ Tư pháp theo dõi, đôn đốc việc tổ chức thi hành Nghị định; chủ trì xử lý hoặc đề xuất cấp có thẩm quyền xử lý khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện Chương III, Chương IV của Nghị định.
2. Bộ Tài chính chủ trì xử lý hoặc đề xuất cấp có thẩm quyền xử lý khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện Chương II của Nghị định.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng tiếp thu ý kiến của Bộ Tài chính về việc bỏ điểm c và điểm d khoản 2 Điều 24 liên quan đến lập dự toán, quản lý, sử dụng và quyết toán kinh phí ngân sách nhà nước cho công tác phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Các cơ quan cần làm gì để hoàn thiện Nghị định trước ngày 03/8/2026?

Để đáp ứng tiến độ yêu cầu, Phó Thủ tướng giao nhiệm vụ cụ thể:

• Bộ Tư pháp: chủ trì, phối hợp chặt chẽ với Bộ Tài chính, Bộ Ngoại giao rà soát, hoàn thiện nội dung dự thảo Nghị định;
• Bộ Tư pháp phối hợp với Bộ Tài chính, Văn phòng Chính phủ: rà soát kỹ thuật, hoàn thiện dự thảo;
• Trình Thủ tướng Chính phủ trước ngày 03 tháng 8 năm 2026 để ký ban hành.

Tình huống thực tế: Vì sao nhanh chóng xác định “nguyên đơn” lại quan trọng?

Hãy xem xét một tình huống giả định: Một nhà đầu tư nước ngoài gửi “văn bản thể hiện ý định khởi kiện” lên Chính phủ Việt Nam về một quyết định thu hồi giấy phép đầu tư tại một địa phương. Nếu quy định hiện hành không rõ ràng, các cơ quan có thể mất nhiều thời gian để xác định ai là cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm giải quyết. Điều này dẫn đến sự chậm trễ, bị động trong việc thu thập chứng cứ, xây dựng phương án bảo vệ, thậm chí làm tăng chi phí và rủi ro pháp lý cho quốc gia.

Theo định hướng sửa đổi, quy định mới sẽ giúp xác định ngay Cơ quan chủ trì từ thời điểm có “văn bản thể hiện ý định khởi kiện”, giúp chủ động hơn trong việc phòng ngừa và xử lý tranh chấp ngay từ giai đoạn sớm nhất.

Lời khuyên từ luật sư

Dựa trên những phân tích về dự thảo Nghị định và Thông báo số 410/TB-VPCP, chúng tôi đưa ra một số lưu ý quan trọng:

1. Đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài: cần theo dõi chặt chẽ tiến độ ban hành Nghị định này, vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến quy trình giải quyết tranh chấp với cơ quan nhà nước, cũng như cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành trong việc xử lý khiếu kiện.
2. Đối với nhà đầu tư đang có tranh chấp với cơ quan nhà nước: nên chủ động tìm hiểu các quy định hiện hành về hòa giải, trọng tài đầu tư quốc tế để có chiến lược bảo vệ quyền lợi phù hợp.
3. Đối với các doanh nghiệp làm dịch vụ pháp lý, tư vấn: đây là thị trường tiềm năng, cần cập nhật kịp thời các quy định mới để cung cấp dịch vụ tư vấn chính xác, đầy đủ cho khách hàng.
4. Theo dõi các văn bản hướng dẫn tiếp theo: sau khi Nghị định được ban hành, sẽ có các thông tư, quyết định hướng dẫn cụ thể của các bộ, ngành liên quan.

Câu hỏi thường gặp

Bài viết trên được cập nhật dựa trên Thông báo số 410/TB-VPCP ngày về kết luận của Phó Thủ tướng Chính phủ tại cuộc họp về dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Nghị quyết số 20/2026/QH16. Nội dung chỉ mang tính chất tham khảo, quý khách nên liên hệ luật sư để được tư vấn cụ thể cho từng trường hợp.