Ưu tiên bồi thường bằng đất ở tại chỗ khi thu hồi đất: Đề xuất mới từ sửa đổi Luật Đất đai 2024

Việc Nhà nước thu hồi đất luôn là vấn đề nhạy cảm, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, tài sản và tâm lý của hàng triệu người dân trên cả nước. Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc khiếu kiện kéo dài xuất phát từ sự chưa thỏa đáng trong công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Trong bối cảnh đó, sáng ngày 19/8/2026, Quốc hội đã nghe Tờ trình về định hướng sửa đổi Luật Đất đai 2024, trong đó có một đề xuất rất đáng chú ý: chuyển từ tư duy “bồi thường tài sản” sang “tái thiết cuộc sống” cho người dân. Cụ thể, người có đất ở bị thu hồi sẽ được ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ. Vậy đề xuất này có ý nghĩa gì và người dân cần biết những gì? Chúng tôi xin phân tích chi tiết dưới đây.

Đề xuất ưu tiên bồi thường bằng đất ở tại chỗ có gì mới?

Theo nội dung Tờ trình được trình bày tại kỳ họp Quốc hội ngày 19/8/2026, việc sửa đổi Luật Đất đai 2024 nhằm giải quyết các vấn đề cấp bách phát sinh trong thực tiễn, tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế và khơi thông nguồn lực đất đai. Chính phủ đã đề xuất 07 nhóm chính sách lớn, trong đó nhóm chính sách thứ ba tập trung hoàn thiện cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Điểm nhấn quan trọng nhất của nhóm chính sách này là đề xuất chuyển mạnh từ tư duy chỉ “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”. Theo đó:

• Ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ cho người có đất ở bị thu hồi.
• Giao chính quyền địa phương ban hành chính sách hỗ trợ đặc biệt cho các dự án quan trọng quốc gia, dự án khẩn cấp có quy mô thu hồi đất lớn, nguồn gốc đất phức tạp.
• Bỏ điều kiện phải có thu nhập ổn định từ sản xuất nông nghiệp đối với cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề.
• Mức hỗ trợ bằng tiền được đề xuất không quá 05 lần giá đất trong bảng giá đất.

“Việc chuyển từ ‘bồi thường tài sản’ sang ‘tái thiết cuộc sống’ là một bước tiến lớn về tư duy pháp lý, thể hiện sự quan tâm sâu sát của Nhà nước đến đời sống lâu dài của người dân sau khi bị thu hồi đất.”

— Luật sư Hoàng Tuấn Vũ, người tham vấn nội dung bài viết

Tại sao cần ưu tiên bồi thường bằng đất ở tại chỗ?

Thực tiễn thi hành Luật Đất đai 2024 trong gần 02 năm qua đã cho thấy nhiều bất cập. Việc bồi thường bằng tiền khiến người dân gặp khó khăn trong việc tìm kiếm chỗ ở mới, đặc biệt tại các đô thị lớn nơi giá nhà đất ngày càng tăng cao. Nhiều hộ gia đình sau khi nhận tiền bồi thường không thể mua được nhà ở tương đương với nơi ở cũ, dẫn đến xáo trộn cuộc sống và phát sinh khiếu kiện.

Chính vì vậy, đề xuất ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ được kỳ vọng sẽ mang lại những lợi ích thiết thực:

• Giữ gìn cộng đồng dân cư: Người dân không phải di dời đến nơi ở mới, giữ được mối quan hệ xóm giềng, sinh kế và các giá trị văn hóa cộng đồng.
• Đảm bảo an sinh: Giảm thiểu rủi ro mất chỗ ở, hạn chế tình trạng người dân tiêu hết tiền bồi thường rồi rơi vào cảnh khó khăn.
• Giảm khiếu kiện: Khi người dân hài lòng với phương án bồi thường, các vụ khiếu nại, tố cáo sẽ giảm đáng kể, tiến độ dự án được đẩy nhanh.
• Chống đầu cơ: Người dân được nhận đất/nhà thay vì tiền mặt sẽ hạn chế tình trạng đầu cơ, mua bán lại đất bồi thường.

Tình huống thực tế: Vì sao bồi thường tại chỗ được mong đợi?

Hãy xem xét trường hợp gia đình ông N.T.H tại một quận nội thành Hà Nội. Năm 2025, gia đình ông nằm trong diện thu hồi đất để thực hiện dự án giao thông. Với diện tích 80m² đất ở, gia đình ông được bồi thường khoảng 8 tỷ đồng theo giá thị trường.

Tuy nhiên, với số tiền này, gia đình ông chỉ có thể mua được một căn chung cư nhỏ khoảng 60m² ở vùng ven, trong khi trước đây họ sống trong ngôi nhà 4 tầng khang trang ngay mặt đường. Cuộc sống của gia đình bị xáo trộn, con cái phải đổi trường học, công việc kinh doanh tại nhà của vợ ông cũng đình trệ.

Nếu đề xuất ưu tiên bồi thường bằng đất ở tại chỗ được thông qua, gia đình ông H. có thể được bố trí một vị trí đất tương đương ngay trong khu vực dự án hoặc lân cận, giúp họ duy trì cuộc sống ổn định mà không phải di dời quá xa.

Cần làm rõ cơ chế bảo đảm quyền lợi người bị thu hồi đất

Đáng chú ý, Tờ trình của Chính phủ còn đề xuất thực hiện linh hoạt hơn thủ tục thu hồi đất. Theo đó, một số dự án đặc thù có thể được thu hồi đất trước khi phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được phê duyệt hoặc trước khi hoàn thành bố trí tái định cư.

Mục đích của đề xuất này là đẩy nhanh tiến độ các dự án quan trọng quốc gia, dự án đầu tư công khẩn cấp hoặc dự án đã được đa số người dân đồng thuận. Hiện nay, việc thu hồi đất thường kéo dài do thiếu quỹ đất tái định cư, thủ tục phức tạp, khó xác định giá đất và người dân chưa đồng thuận với mức bồi thường.

Tuy nhiên, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đã có ý kiến thẩm tra rất quan trọng:

• Chỉ áp dụng cơ chế thu hồi đất trước trong trường hợp thật sự cần thiết, cấp bách và vì lợi ích chung.
• Cần quy định rõ cách bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp và hạn chế rủi ro cho người bị thu hồi đất.
• Yêu cầu làm rõ căn cứ, tiêu chí đối với các trường hợp mới thuộc diện Nhà nước thu hồi đất, bao gồm: thực hiện điều ước quốc tế; xây dựng nhà ở cho thuê, nhà ở chính sách thuộc sở hữu Nhà nước; hoặc thu hồi phần đất còn lại không đủ điều kiện sử dụng theo đề nghị của người dân.

Chống đầu cơ, trục lợi trong bồi thường thu hồi đất

Một vấn đề nhức nhối khác được Chính phủ đề cập trong Tờ trình là tình trạng lợi dụng quá trình thu hồi đất để đầu cơ bồi thường, xây dựng trái phép hoặc trục lợi. Để ngăn chặn tình trạng này, Chính phủ đề xuất quy định cụ thể về việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người nhận chuyển quyền sử dụng đất trong thời gian có thông báo thu hồi đất.

Chính sách mới cũng phải bảo đảm hài hòa lợi ích, giảm khiếu kiện, ổn định đời sống của người có đất bị thu hồi và đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án.

Lời khuyên từ luật sư dành cho người có đất bị thu hồi

Mặc dù những nội dung trên mới là đề xuất trong quá trình sửa đổi Luật Đất đai năm 2024, chưa phải quy định đã có hiệu lực, nhưng người dân cần chủ động nắm bắt thông tin và chuẩn bị sẵn sàng. Dưới đây là một số lời khuyên quan trọng:

1. Theo dõi sát tiến trình lập pháp: Đề xuất này sẽ được các cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện trước khi trình Quốc hội xem xét thông qua. Người dân cần cập nhật thường xuyên để biết quyền lợi của mình.
2. Chuẩn bị hồ sơ, giấy tờ đầy đủ: Khi có thông báo thu hồi đất, hãy kiểm tra và hoàn thiện ngay các giấy tờ chứng minh quyền sử dụng đất, nguồn gốc đất, giấy tờ về tài sản gắn liền với đất.
3. Hiểu rõ quyền và nghĩa vụ: Luật Đất đai 2024 quy định cụ thể về trình tự, thủ tục thu hồi đất, quyền được thông tin, tham gia ý kiến của người dân. Hãy chủ động tham gia các cuộc họp, đối thoại khi chính quyền tổ chức.
4. Thận trọng với các giao dịch sau khi có thông báo thu hồi: Việc chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp đất trong thời gian có thông báo thu hồi có thể ảnh hưởng đến quyền được bồi thường của bạn.
5. Tìm đến sự hỗ trợ pháp lý chuyên nghiệp: Nếu gặp khó khăn hoặc có bất kỳ thắc mắc nào về quyền lợi của mình, hãy liên hệ luật sư để được tư vấn cụ thể, tránh những thiệt thòi không đáng có.

Bài viết trên mang tính chất tham khảo, dựa trên Tờ trình và ý kiến thẩm tra tại kỳ họp Quốc hội ngày 19/8/2026. Các quy định chi tiết sẽ được cập nhật khi Luật Đất đai sửa đổi được chính thức thông qua. Nếu có bất kỳ vướng mắc nào, hãy liên hệ 1900.6588 để được giải đáp qua tổng đài hoặc 090 222 9061 để sử dụng dịch vụ Luật sư tư vấn trực tiếp.