Lừa đảo qua mạng xã hội: Thuật toán bị lợi dụng, bạn cần biết gì?

Trong thời đại công nghệ số, chỉ với vài dòng lệnh, các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tạo ra bài viết, hình ảnh, giọng nói hoặc video giả mạo với chất lượng gần như hoàn hảo. Tuy nhiên, điều khiến tin giả và các chiêu trò lừa đảo công nghệ cao lan truyền với tốc độ chóng mặt chính là thuật toán đề xuất nội dung của các nền tảng mạng xã hội. Vậy pháp luật xử lý hành vi này như thế nào và làm sao để bạn tự bảo vệ mình? Chúng tôi sẽ phân tích chi tiết trong bài viết dưới đây.

Thuật toán mạng xã hội bị lợi dụng để lừa đảo như thế nào?

Thuật toán của các nền tảng mạng xã hội được xây dựng nhằm giữ chân người dùng bằng cách liên tục đề xuất những nội dung phù hợp với sở thích, lịch sử tìm kiếm và hành vi tương tác. Khi một người từng quan tâm đến các vấn đề như đầu tư, việc làm, sức khỏe, khuyến mại hay các sự kiện “nóng”, hệ thống sẽ ưu tiên hiển thị thêm các nội dung cùng chủ đề. Điều này dễ tạo ra “buồng vang thông tin” (echo chamber), khiến người dùng chỉ tiếp cận những thông tin tương tự và có xu hướng tin rằng đó là sự thật.

Các đối tượng lừa đảo đã nhanh chóng lợi dụng cơ chế này bằng cách sử dụng AI tạo hàng loạt bài viết, hình ảnh, video giả, đồng thời vận hành mạng lưới tài khoản ảo để bình luận, chia sẻ và tạo lượt thích nhằm đánh lừa thuật toán. Khi một nội dung có lượng tương tác tăng nhanh, nền tảng sẽ tiếp tục đề xuất đến nhiều người hơn, giúp tin giả lan truyền với tốc độ rất lớn.

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý tại LuatVietnam, thuật toán không tạo ra tin giả và cũng không cố ý tiếp tay cho tội phạm. Tuy nhiên, việc ưu tiên các nội dung thu hút tương tác vô hình trung trở thành công cụ để các đối tượng xấu khai thác triệt để.

Kịch bản lừa đảo điển hình diễn ra theo 4 bước như thế nào?

Một kịch bản lừa đảo phổ biến thường diễn ra theo bốn bước cơ bản sau:

1. Bước 1 – Tạo nội dung giả mạo: AI tạo các nội dung có độ chân thực cao như video deepfake người nổi tiếng quảng bá đầu tư, thông báo giả mạo cơ quan Nhà nước về nhận trợ cấp hoặc bài viết giả mạo báo chí.
2. Bước 2 – Thao túng tương tác: Hàng loạt tài khoản ảo đồng loạt tương tác, để lại các bình luận như “Tôi đã nhận được tiền”, “Đầu tư có lãi thật” nhằm tạo lòng tin.
3. Bước 3 – Lan truyền qua thuật toán: Sau khi thuật toán ghi nhận lượng tương tác lớn, nội dung tiếp tục được đề xuất đến những người có cùng mối quan tâm.
4. Bước 4 – Chiếm đoạt tài sản: Nạn nhân bị dẫn sang website giả, hội nhóm kín hoặc ứng dụng nhắn tin để thực hiện các hành vi như yêu cầu chuyển tiền, đầu tư, xác minh tài khoản, cung cấp mã OTP hoặc thông tin ngân hàng.

Tình huống thực tế: Nạn nhân bị “cá nhân hóa” theo nhóm đối tượng

Đáng chú ý, tin giả hiện nay không còn phát tán đại trà mà được AI “cá nhân hóa” theo từng nhóm người. Cụ thể:

• Người cao tuổi thường bị nhắm đến bằng thông tin về thuốc chữa bệnh hoặc trợ cấp xã hội.
• Người trẻ dễ gặp quảng cáo việc làm online, đầu tư tài chính, tiền mã hóa.
• Doanh nghiệp trở thành mục tiêu của các thông tin giả về thuế, hóa đơn điện tử hoặc chính sách mới.

Việc đánh trúng nhu cầu và tâm lý khiến khả năng người dùng tin tưởng, chia sẻ cao hơn rất nhiều so với các hình thức lừa đảo truyền thống.

Chế tài xử lý hành vi phát tán tin giả và lừa đảo qua mạng xã hội

Hiện nay, pháp luật Việt Nam đã có nhiều quy định cụ thể để xử lý hành vi phát tán thông tin giả trên không gian mạng cũng như lợi dụng thông tin giả để thực hiện hành vi lừa đảo. Cụ thể:

1. Xử phạt vi phạm hành chính

Theo Điều 95 Nghị định số 174/2026/NĐ-CP, hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân; cung cấp, chia sẻ thông tin bịa đặt gây hoang mang trong Nhân dân sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính.

Tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, cá nhân, tổ chức có thể bị xử phạt hành chính với mức phạt tương ứng, đồng thời bị buộc gỡ bỏ thông tin vi phạm pháp luật hoặc thông tin sai sự thật đã đăng tải. Việc xử phạt này được thực hiện theo thẩm quyền của các cơ quan chức năng như Thanh tra Bộ Thông tin và Truyền thông, Sở Thông tin và Truyền thông các tỉnh, thành phố.

2. Truy cứu trách nhiệm hình sự

Nếu việc phát tán tin giả là một bước trong quá trình chiếm đoạt tài sản, tùy tính chất và hậu quả xảy ra, người thực hiện còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về:

• Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017). Khung hình phạt có thể lên đến chung thân nếu giá trị tài sản chiếm đoạt đặc biệt lớn.
• Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản theo Điều 290 Bộ luật Hình sự năm 2015, với khung hình phạt có thể lên đến 20 năm tù tùy giá trị tài sản chiếm đoạt và tính chất, mức độ của hành vi.

“Trong bối cảnh AI ngày càng phát triển, kỹ năng quan trọng nhất không còn là khả năng tiếp cận thông tin mà là khả năng kiểm chứng thông tin. Thuật toán có thể quyết định nội dung nào xuất hiện trên bảng tin của mỗi người, nhưng việc tin hay không, chia sẻ hay dừng lại để xác minh vẫn là lựa chọn của chính người dùng.” – Theo cảnh báo từ chuyên mục Phòng, chống tội phạm công nghệ cao của Báo Nhân Dân phối hợp LuatVietnam.

Làm thế nào để nhận diện và phòng tránh lừa đảo qua mạng xã hội?

Để nhận diện các chiến dịch lừa đảo qua mạng xã hội, người dùng cần đặc biệt cảnh giác với những dấu hiệu sau:

• Nội dung giật gân, tạo cảm giác khẩn cấp, kêu gọi chia sẻ ngay lập tức.
• Video, hình ảnh có dấu hiệu bất thường về chất lượng, âm thanh, khớp môi.
• Tài khoản mới lập nhưng có lượng tương tác rất lớn trong thời gian ngắn.
• Nhiều bình luận có nội dung giống nhau hoặc lặp lại.
• Các đường link rút gọn, tên miền gần giống website chính thức nhưng khác một vài ký tự.

Điều đáng lưu ý nhất: Không nên xem số lượt thích, chia sẻ hay bình luận là bằng chứng cho tính xác thực của thông tin. Trong nhiều trường hợp, toàn bộ các chỉ số này đều có thể được tạo ra bằng AI và mạng lưới tài khoản ảo nhằm đánh lừa cả người dùng lẫn thuật toán của nền tảng.

Đối với người dùng mạng xã hội, việc vô tình chia sẻ tin giả cũng có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nếu hành vi thuộc trường hợp bị xử phạt theo quy định tại Nghị định số 174/2026/NĐ-CP. Vì vậy, trước khi bấm “chia sẻ”, cần kiểm tra thông tin từ nhiều nguồn chính thống, đặc biệt là cổng thông tin điện tử của cơ quan Nhà nước, cơ quan báo chí được cấp phép hoặc các tổ chức có thẩm quyền.

Lời khuyên từ luật sư

Trên cương vị là luật sư tư vấn, chúng tôi khuyến nghị quý khách hàng thực hiện các biện pháp sau để bảo vệ mình trước các kịch bản lừa đảo qua mạng xã hội:

1. Luôn kiểm chứng thông tin từ ít nhất 2-3 nguồn chính thống trước khi tin tưởng hoặc chia sẻ bất kỳ nội dung nào, đặc biệt là các thông tin liên quan đến tiền bạc, đầu tư, chính sách.
2. Tuyệt đối không cung cấp mã OTP, mật khẩu, thông tin thẻ ngân hàng cho bất kỳ ai qua điện thoại, tin nhắn hoặc website không chính thức. Các cơ quan Nhà nước và ngân hàng không bao giờ yêu cầu cung cấp các thông tin này qua kênh không chính thức.
3. Kiểm tra kỹ địa chỉ website (URL) trước khi nhập thông tin cá nhân. Các website giả thường có tên miền gần giống nhưng khác một vài ký tự so với website chính thức.
4. Cài đặt bảo mật hai lớp (2FA) cho tất cả các tài khoản mạng xã hội và tài khoản ngân hàng trực tuyến.
5. Khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo, hãy nhanh chóng liên hệ với cơ quan Công an nơi gần nhất hoặc gọi đến số hotline 1900.6588 của LuatVietnam để được tư vấn và hướng dẫn xử lý kịp thời.

Câu hỏi thường gặp

Bài viết được thực hiện dựa trên nội dung phối hợp giữa LuatVietnam và Báo Nhân Dân trong chuyên mục Phòng, chống tội phạm công nghệ cao, đăng trên Báo Nhân Dân ngày 07/8/2026. Nếu bạn cần tư vấn sâu hơn, vui lòng gọi tổng đài 1900.6588 hoặc sử dụng dịch vụ Luật sư tư vấn qua số 090 222 9061 (có phí).