Kinh phí hòa giải ở cơ sở: 4 điểm mới quan trọng từ dự thảo Luật sửa đổi

Vì sao kinh phí hòa giải ở cơ sở chuyển từ “hỗ trợ” sang “bảo đảm”?

Trong phiên thảo luận tại hội trường sáng 10/8 về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), các đại biểu Quốc hội đánh giá cao việc dự thảo đã chuyển cách tiếp cận về kinh phí từ “hỗ trợ” sang “bảo đảm”. Theo đó, đây không chỉ là thay đổi về mặt thuật ngữ mà thể hiện cam kết mạnh mẽ hơn của Nhà nước trong việc duy trì hoạt động hòa giải một cách ổn định và bền vững tại cơ sở.

Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc (Đoàn TP Hồ Chí Minh) nhấn mạnh: “Việc chuyển từ ‘hỗ trợ’ sang ‘bảo đảm’ kinh phí là sự thay đổi cần thiết nhằm tạo điều kiện để hoạt động hòa giải được duy trì ổn định”. Cụ thể, khi Nhà nước “bảo đảm” kinh phí, nghĩa vụ tài chính cho hoạt động hòa giải trở thành trách nhiệm bắt buộc, không còn phụ thuộc vào điều kiện ngân sách từng thời điểm như trước đây.

HĐND cấp tỉnh có được quy định mức chi cao hơn mức chuẩn Trung ương?

Một trong những điểm góp ý đáng chú ý nhất đến từ Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc liên quan đến phân cấp thẩm quyền quyết định mức chi. Theo đó, do sự khác biệt về điều kiện kinh tế – xã hội giữa các địa phương, đại biểu đề nghị:

• HĐND cấp tỉnh được phép quy định mức chi cao hơn mức chuẩn do Trung ương ban hành
• Ưu tiên áp dụng tại các đô thị lớn – nơi chi phí phục vụ hoạt động hòa giải thường cao hơn
• Đơn giản hóa thủ tục thanh quyết toán kinh phí theo nguyên tắc “khoán gọn”, giảm yêu cầu chứng từ

Lý do được đưa ra là phần lớn hòa giải viên ở cơ sở hiện nay là người cao tuổi, không chuyên về nghiệp vụ tài chính. Việc yêu cầu quá nhiều chứng từ, hóa đơn sẽ tạo gánh nặng thủ tục không cần thiết, làm giảm hiệu quả hoạt động hòa giải.

Thời hạn hòa giải được quy định cụ thể như thế nào?

Dự thảo Luật lần này đề xuất quy định thời hạn kết thúc hòa giải là 15 ngày kể từ khi bắt đầu tiến hành hòa giải. Đối với những vụ việc phức tạp, có thể gia hạn thêm tối đa 15 ngày. Như vậy, tổng thời gian tối đa cho một vụ hòa giải là 30 ngày.

Đáng chú ý, nếu trong quá trình hòa giải phát hiện dấu hiệu mất an toàn, tổ hòa giải phải chuyển ngay vụ việc đến cơ quan có thẩm quyền để xử lý theo quy định pháp luật.

Theo đánh giá của chúng tôi, quy định này sẽ khắc phục tình trạng một số vụ việc kéo dài không dứt điểm, thậm chí phát sinh mâu thuẫn mới trong quá trình chờ đợi. Việc ấn định thời hạn cụ thể cũng tạo áp lực tích cực để các bên nghiêm túc tham gia giải quyết tranh chấp.

Hòa giải trực tuyến cần tuân thủ những nguyên tắc tối thiểu nào?

Dự thảo Luật cho phép hòa giải được thực hiện bằng hình thức trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp cả hai. Tuy nhiên, Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm (Đoàn Lâm Đồng) chỉ ra những rủi ro tiềm ẩn của hòa giải trực tuyến:

• Một bên có thể âm thầm ghi hình, cắt ghép nội dung rồi đăng tải lên mạng xã hội
• Xuất hiện người thứ ba đứng phía sau màn hình theo dõi mà bên còn lại không hề hay biết
• Thông tin về tài sản, quan hệ gia đình, vấn đề riêng tư có thể bị lưu giữ, chuyển cho người khác

Do đó, đại biểu đề nghị không giao toàn bộ nội dung này cho Chính phủ hướng dẫn mà cần quy định ngay trong Luật những nguyên tắc tối thiểu đối với hòa giải trực tuyến, bao gồm:

1. Sự đồng thuận của các bên về việc thực hiện hòa giải trực tuyến
2. Xác định đúng người tham gia và có cơ chế kiểm soát người có mặt trong quá trình hòa giải
3. Ghi âm, ghi hình, sao chép hoặc cung cấp nội dung phải có sự đồng ý của các bên
4. Tuân thủ quy định pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin

Theo Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm, việc bổ sung những nguyên tắc này nhằm bảo đảm hòa giải trực tuyến dù được thực hiện trên môi trường số nhưng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi của hòa giải ở cơ sở – tính tự nguyện, kín đáo, chân thành và tin cậy.

Quy định về bầu hòa giải viên có gì thay đổi?

Quy định hiện hành yêu cầu phải có trên 50% hộ gia đình tham gia và trên 50% số người tham gia đồng ý mới có thể bầu được hòa giải viên. Tuy nhiên, quy định này đang bộc lộ bất cập tại khu vực đô thị, chung cư và nhà trọ – nơi dân cư thường xuyên biến động.

Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc kiến nghị cho phép tích lũy ý kiến của người dân thông qua nhiều hình thức như:

• Tổ chức họp trực tiếp
• Lấy phiếu trực tuyến
• Kết hợp các hình thức trên trong một khoảng thời gian nhất định

Đối với cơ chế chỉ định hòa giải viên, đại biểu đề nghị chỉ áp dụng sau khi đã tổ chức ít nhất 2 lần lấy ý kiến nhưng không đạt kết quả. Cơ chế này cũng được đại biểu Chamaléa Thị Thủy (Đoàn Khánh Hòa) ủng hộ trong các trường hợp bất khả kháng như thiên tai, dịch bệnh, nhưng cần lấy ý kiến của các tổ chức chính trị – xã hội tại cơ sở trước khi quyết định.

Vùng dân tộc thiểu số có cơ chế đặc thù gì về kinh phí hòa giải?

Đại biểu Sùng A Lềnh (Đoàn Lào Cai) đề nghị Chính phủ quy định cụ thể hơn về định mức và cơ chế phân bổ kinh phí đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Lý do là hoạt động hòa giải tại các địa bàn này có chi phí phát sinh đặc thù:

• Chi phí đi lại tại địa bàn rộng, giao thông khó khăn
• Chi phí biên soạn tài liệu bằng tiếng dân tộc
• Chi phí phiên dịch trong quá trình hòa giải

Bên cạnh đó, dự thảo cũng được góp ý bổ sung đối tượng tham gia hỗ trợ quá trình hòa giải như chuyên gia, người đại diện hợp pháp và người phiên dịch. Đặc biệt, trong những vụ việc phức tạp vượt quá năng lực chuyên môn của tổ hòa giải, cần cho phép tổ trưởng tổ hòa giải tham vấn chuyên gia – trực tiếp hoặc gián tiếp – để có thêm cơ sở giải quyết vụ việc chính xác, khách quan.

Tình huống thực tế: Tranh chấp lối đi chung và hòa giải trực tuyến

Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm đã nêu một tình huống thực tế rất sinh động trong phiên thảo luận: Một tranh chấp liên quan đến lối đi chung trong gia đình, nhưng các thành viên đang sinh sống, làm việc tại những thành phố khác nhau. Nếu không có hòa giải trực tuyến, việc tập hợp đầy đủ các bên để hòa giải gần như bất khả thi về mặt thời gian và chi phí đi lại.

Với quy định cho phép hòa giải trực tuyến, các bên có thể tham gia từ xa, tiết kiệm thời gian, chi phí, đồng thời vẫn đảm bảo quyền lợi tham gia giải quyết vụ việc của mình. Tuy nhiên, rủi ro bảo mật thông tin là thách thức cần được kiểm soát chặt chẽ bằng các nguyên tắc tối thiểu ngay trong Luật như đã phân tích ở trên.

Lời khuyên từ luật sư

Dựa trên những phân tích về dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), chúng tôi đưa ra một số lưu ý cho bạn đọc:

1. Cập nhật thường xuyên tiến trình xây dựng Luật – Dự thảo đang được Quốc hội thảo luận và sẽ còn tiếp tục chỉnh sửa trước khi thông qua. Theo dõi các kỳ họp Quốc hội và cổng thông tin điện tử phapluat.gov.vn để nắm bắt kịp thời.
2. Lưu ý về thời hạn hòa giải – Nếu quy định 15 ngày (gia hạn tối đa 15 ngày) được thông qua, các bên tranh chấp cần chủ động sắp xếp thời gian, chuẩn bị đầy đủ tài liệu, chứng cứ ngay từ đầu để quá trình hòa giải đạt hiệu quả trong thời hạn quy định.
3. Thận trọng khi tham gia hòa giải trực tuyến – Trước khi đồng ý hòa giải trực tuyến, hãy yêu cầu làm rõ cơ chế bảo mật, xác định rõ người tham gia và thống nhất về việc không ghi âm, ghi hình khi chưa có sự đồng thuận.
4. Chủ động liên hệ tổ hòa giải tại địa phương – Người dân có nhu cầu hòa giải nên liên hệ trực tiếp với UBND cấp xã hoặc tổ hòa giải tại khu dân cư để được hướng dẫn cụ thể theo quy định hiện hành.
5. Theo dõi văn bản hướng dẫn của Chính phủ và địa phương – Sau khi Luật được thông qua, các nghị định, thông tư hướng dẫn và văn bản của HĐND cấp tỉnh sẽ quy định chi tiết mức chi, cơ chế phân bổ kinh phí – đây là các văn bản cần theo dõi sát sao.

Câu hỏi thường gặp