Cơ chế tự chủ đại học công lập và tư thục: Phân định rõ quyền lợi và trách nhiệm theo Nghị định mới

Trong bối cảnh cải cách giáo dục đại học toàn diện, việc phân định rõ cơ chế tự chủ giữa các cơ sở giáo dục đại học công lập và tư thục là vấn đề then chốt, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người học, nhà đầu tư và toàn xã hội. Dự thảo Nghị định mới, được xây dựng trên cơ sở Nghị quyết số 248/2025/QH15 của Quốc hội và các luật sửa đổi về giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp năm 2025, đã đặt ra những nguyên tắc quan trọng. Với tư cách là luật sư tư vấn, chúng tôi sẽ giúp bạn giải mã những điểm khác biệt cốt lõi này.

Cơ chế tự chủ đại học công lập và tư thục khác nhau thế nào theo dự thảo Nghị định mới?

Theo thông tin từ cuộc họp do Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì tại Trụ sở Chính phủ, sự phân định này được xây dựng dựa trên bản chất sở hữu và nguồn gốc tài sản của từng loại hình trường. Cụ thể:

• Đối với cơ sở giáo dục đại học công lập: Cơ chế tự chủ phải gắn liền với các quy định về ngân sách nhà nước, tài sản công, đầu tư công, kế toán, kiểm toán, công khai và trách nhiệm giải trình. Điều này có nghĩa là quyền tự chủ của trường công lập không phải là tuyệt đối, mà bị ràng buộc bởi các chuẩn mực quản lý tài chính công.
• Đối với cơ sở giáo dục đại học tư thục: Nhà nước tôn trọng quyền tự chủ về nguồn thu, nội dung chi, phân phối kết quả tài chính, sử dụng lợi nhuận sau thuế, quản lý tài sản, huy động vốn, đầu tư. Các hoạt động này được điều chỉnh theo pháp luật về doanh nghiệp, đầu tư và thuế.

Đáng chú ý, dự thảo Nghị định này là bước cụ thể hóa Nghị quyết số 248/2025/QH15, tạo hành lang pháp lý thống nhất cho toàn ngành giáo dục đại học.

Quyền tự chủ học thuật được quy định như thế nào?

Tại cuộc họp, Phó Thủ tướng đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu về tự chủ tối đa về học thuật, đặc biệt đối với các lĩnh vực khoa học kỹ thuật, công nghệ và tự nhiên. Điều này đồng nghĩa với việc các trường đại học, cả công lập và tư thục, sẽ có nhiều quyền hơn trong việc quyết định chương trình đào tạo, nội dung nghiên cứu và hợp tác quốc tế.

Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân cho biết: “Cơ chế đặt hàng trước đây triển khai từ rất lâu nhưng chưa làm được vì vướng về cơ chế liên quan đến giá và định mức chi phí. Nghị định lần này giải quyết bài toán theo các đề án, định mức và cơ bản là giao cho các cơ sở giáo dục sẽ căn cứ vào chất lượng, mức độ tự chủ của mình.”

Như vậy, quyền tự chủ học thuật không chỉ là một khái niệm chung chung, mà được gắn với một cơ chế đặt hàng mới, dựa trên chất lượng và kết quả đầu ra.

Tình huống thực tế: Trường công lập và tư thục đối mặt với cơ hội và thách thức gì?

Ví dụ: Một trường đại học công lập muốn mở một ngành đào tạo mới về Trí tuệ nhân tạo (AI). Theo cơ chế mới, trường phải chứng minh được nhu cầu xã hội, chất lượng đào tạo và hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước. Nếu trường xác định được mức độ tự chủ cao (ví dụ: tự chủ tài chính hoàn toàn), trường sẽ được quyền quyết định nhanh hơn nhưng vẫn phải tuân thủ các quy định về đầu tư công và giải trình.

Ngược lại, một trường đại học tư thục có thể nhanh chóng huy động vốn từ các nhà đầu tư, xây dựng phòng thí nghiệm và tuyển dụng giảng viên quốc tế mà không vướng phải các thủ tục hành chính phức tạp về ngân sách. Tuy nhiên, trường tư thục phải đảm bảo các khoản đầu tư và lợi nhuận được phân phối theo đúng quy định của pháp luật về doanh nghiệp và thuế.

Lời khuyên từ luật sư về cơ chế tự chủ đại học mới

1. Đối với các trường công lập: Cần xây dựng ngay bộ máy kế toán, kiểm toán nội bộ mạnh để đáp ứng yêu cầu trách nhiệm giải trình minh bạch. Xác định rõ mức độ tự chủ (tự chủ một phần hay toàn phần) để có chiến lược tài chính và học thuật phù hợp.
2. Đối với các trường tư thục và nhà đầu tư: Hãy tận dụng tối đa quyền tự chủ về tài chính và quản trị doanh nghiệp. Nghiên cứu kỹ các quy định về thuế và đầu tư để tối ưu hóa lợi nhuận hợp pháp, đồng thời chú trọng đầu tư vào các phòng thí nghiệm, trung tâm đổi mới sáng tạo và dịch vụ hỗ trợ người học.
3. Đối với người học: Khi lựa chọn trường, hãy tìm hiểu kỹ về mức độ tự chủ và cơ chế tài chính của trường. Các trường có cơ chế tự chủ cao thường có chất lượng đào tạo tốt hơn, nhưng học phí cũng có thể cao hơn.
4. Đối với tất cả các bên: Theo dõi sát sao tiến độ ban hành Nghị định này (dự kiến xin ý kiến Chính phủ trước ngày 20/7/2025) để kịp thời điều chỉnh kế hoạch hoạt động.

Câu hỏi thường gặp