Bạn cần biết gì về đoàn kết và tự cường ASEAN trước bước ngoặt phát triển mới?

Trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc và khó lường, ASEAN đang đứng trước một bước ngoặt mới trong quá trình phát triển. Giá trị lớn nhất mà ASEAN đã chứng minh với thế giới trong gần 60 năm qua là khác biệt không dẫn tới chia rẽ, thống nhất không triệt tiêu đa dạng và hội nhập không làm mất đi bản sắc. Một cộng đồng đoàn kết và tự cường hoàn toàn có thể đóng góp tích cực vào việc định hình hòa bình, hợp tác và phát triển của khu vực cũng như thế giới.

Đây là một nội dung quan trọng được Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (ASEAN Future Forum – AFF 2026) với chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, thịnh vượng, lấy người dân làm trung tâm” ngày 9/6 tại Thủ đô Hà Nội. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết về chiến lược đoàn kết và tự cường của ASEAN, những thách thức và cơ hội từ góc nhìn chuyên gia pháp lý.

ASEAN đang đứng trước bước ngoặt phát triển nào?

Phát biểu tại phiên khai mạc, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng khẳng định ASEAN đang đứng trước thời điểm có ý nghĩa bước ngoặt trong quá trình phát triển khi những quy tắc nền tảng của kinh tế, công nghệ và quyền lực toàn cầu đang được định hình lại. Theo Thủ tướng, trong những thập niên tiếp theo, ASEAN cần tiếp tục phát huy các giá trị đã làm nên thành công của Hiệp hội là đoàn kết, tự cường và thống nhất trong đa dạng.

“Tự cường và đoàn kết” cũng chính là chủ đề của phiên thảo luận đầu tiên tại Diễn đàn Tương lai ASEAN, thu hút sự quan tâm của nhiều đại biểu. Đánh giá về bối cảnh hiện nay, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa cho rằng ASEAN đang đứng trước một môi trường quốc tế ngày càng phức tạp với xu hướng phân mảnh địa chính trị gia tăng, chủ nghĩa đa phương đối mặt nhiều sức ép và các vấn đề toàn cầu ngày càng bị chính trị hóa.

Thách thức lớn nhất đối với ASEAN hiện nay là gì?

Theo ông Marty Natalegawa, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở một cuộc khủng hoảng đơn lẻ mà ở khả năng thích ứng với những thay đổi liên tục của cục diện quốc tế, khi các tương quan quyền lực, lợi ích và các vấn đề an ninh truyền thống lẫn phi truyền thống ngày càng đan xen sâu sắc.

“Nguy cơ lớn nhất đối với ASEAN hiện nay là bị chia rẽ bởi cạnh tranh giữa các nước lớn, từ đó làm suy giảm vai trò và tính gắn kết của Hiệp hội.” – Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa

Trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc và khó lường, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường đặt vấn đề về “điều gì làm nên sức mạnh tự cường của một quốc gia?”. Theo ông, nếu trong nhiều thập niên trước, hội nhập được xem là con đường dẫn tới tăng trưởng, ổn định và thịnh vượng thì hiện nay thế giới đang chứng kiến một nghịch lý mới: Các quốc gia càng kết nối sâu rộng thì mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài cũng có thể gia tăng.

Tự cường trong giai đoạn mới có ý nghĩa như thế nào?

Mới đây, tại Đối thoại Shangri-La, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đưa ra nhận định rằng thế giới “kết nối hơn nhưng dễ tổn thương hơn, phát triển công nghệ hơn nhưng cũng dễ đối mặt với các rủi ro hơn, phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc hơn nhưng đồng thời dễ chịu sức ép và cưỡng ép hơn.”

Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường cho rằng những nghịch lý đó không làm suy giảm giá trị của hội nhập mà đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại nội hàm của tự cường trong giai đoạn mới. Theo đó:

• Tự cường không phải là thu mình hay tách biệt khỏi các dòng chảy hợp tác quốc tế
• Mà là quá trình củng cố năng lực nội tại song song với việc mở rộng kết nối
• Đa dạng hóa các mạng lưới hợp tác để giảm thiểu rủi ro phụ thuộc

“Tự cường và hợp tác luôn song hành với nhau. Chính sức mạnh bên trong sẽ tạo nền tảng để các quốc gia tham gia hợp tác với sự tự tin và tự chủ chiến lược cao hơn, trong khi hợp tác lại mở rộng không gian phát triển và tiếp tục củng cố năng lực tự cường.” – Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường

Đối với ASEAN, ông cho rằng sức mạnh tự cường của Hiệp hội không đơn thuần là tổng hợp sức mạnh của từng quốc gia thành viên mà được hình thành từ ba yếu tố gắn kết chặt chẽ với nhau:

1. Đoàn kết nội khối – nền tảng cốt lõi của sức mạnh ASEAN
2. Vai trò trung tâm hiệu quả – định hướng và dẫn dắt hợp tác khu vực
3. Cơ chế hợp tác mang lại kết quả thực chất – đảm bảo lợi ích hữu hình cho người dân

ASEAN cần làm gì để chống chọi với các cú sốc bên ngoài?

Tình huống thực tế: Trong những năm gần đây, các cuộc khủng hoảng liên tiếp như đại dịch COVID-19, xung đột Nga-Ukraine và căng thẳng thương mại Mỹ-Trung đã cho thấy mức độ dễ tổn thương ngày càng lớn của các nền kinh tế ASEAN trước các cú sốc bên ngoài. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao năng lực chống chịu ở quy mô khu vực.

Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa cho rằng ASEAN cần tránh những lựa chọn mang tính đối đầu hoặc phụ thuộc, thay vào đó theo đuổi cách tiếp cận mà ông gọi là “cân bằng động” (dynamic equilibrium) – một trạng thái được duy trì thông qua đối thoại, bao trùm và quản trị chủ động các quan hệ quyền lực trong khu vực. Mục tiêu không phải là lựa chọn bên nào trong cạnh tranh chiến lược mà là tạo dựng một môi trường khu vực đủ ổn định để mọi bên cùng tham gia, hợp tác và tuân thủ các quy tắc chung.

Về mặt kinh tế, Giáo sư Tetsuya Watanabe, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA), nhấn mạnh:

• Tác động của các cuộc khủng hoảng không chỉ dừng ở lĩnh vực năng lượng mà còn lan rộng sang logistics, sản xuất, chuỗi cung ứng và an ninh lương thực
• ASEAN cần xây dựng cách tiếp cận mới đối với phát triển kinh tế, trong đó tăng cường hợp tác công nghiệp ở cấp độ khu vực cần được xem là một ưu tiên
• Khả năng tự cường phải được xây dựng trên sự bổ trợ giữa các nền kinh tế thành viên
• Các tiểu vùng như Mekong có thể trở thành động lực tăng trưởng mới thông qua kết nối hạ tầng, phối hợp chính sách và củng cố chuỗi cung ứng

Bên cạnh đó, ông Adam Schwarz, Giám đốc điều hành Asia Group Advisors, cho rằng ASEAN cần thúc đẩy mạnh mẽ hơn tiến trình hội nhập kinh tế nội khối để giảm thiểu rủi ro từ các cú sốc bên ngoài. Ông nhấn mạnh sự cần thiết của việc nâng cao hiệu quả vận hành các thể chế ASEAN và tăng cường phối hợp giữa các lĩnh vực kinh tế, đối ngoại, an ninh.

Làm thế nào để quản lý sự đa dạng trong ASEAN?

Trao đổi với đại biểu về bài toán hài hòa lợi ích giữa các quốc gia thành viên ASEAN, ông Marty Natalegawa cho rằng sự đa dạng là thực tế khách quan và cũng là một trong những đặc trưng quan trọng nhất của Hiệp hội. Các nước hoàn toàn có thể duy trì sự gắn kết trong khi vẫn bảo tồn những khác biệt về thể chế, trình độ phát triển và ưu tiên chính sách.

Vấn đề cốt lõi là làm thế nào để quản lý sự đa dạng đó một cách hiệu quả, biến khác biệt thành nguồn sức mạnh thay vì trở thành nguyên nhân gây chia rẽ. Nhà ngoại giao Indonesia đánh giá cao vai trò dẫn dắt về ý tưởng của Việt Nam đối với ASEAN, cho rằng những sáng kiến mang tính xây dựng và tầm nhìn dài hạn sẽ góp phần củng cố sức mạnh và khả năng thích ứng của Hiệp hội trong giai đoạn mới.

Lời khuyên từ luật sư

Dựa trên phân tích các phát biểu tại Diễn đàn Tương lai ASEAN và bối cảnh pháp lý hiện hành, chúng tôi đưa ra một số lưu ý quan trọng cho các doanh nghiệp và cá nhân quan tâm đến cơ hội từ hội nhập ASEAN:

1. Nắm bắt cơ hội từ hội nhập kinh tế nội khối: Các doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu và tận dụng các Hiệp định thương mại tự do (FTA) trong khu vực ASEAN, đặc biệt là ATIGA và RCEP, để mở rộng thị trường xuất khẩu và giảm thiểu rủi ro từ các cú sốc bên ngoài.
2. Đa dạng hóa chuỗi cung ứng: Trước bối cảnh bất ổn toàn cầu, doanh nghiệp nên xây dựng chiến lược đa dạng hóa nguồn cung và thị trường, tận dụng lợi thế kết nối giữa các nền kinh tế thành viên ASEAN.
3. Tham gia vào quá trình hoạch định chính sách: Khu vực tư nhân cần được tham gia sâu hơn vào quá trình hoạch định chính sách, bởi một cộng đồng kinh tế ASEAN năng động chỉ có thể được xây dựng khi doanh nghiệp thực sự cảm nhận được lợi ích từ hội nhập.
4. Chuẩn bị cho các quy định mới: Theo dõi sát sao các thay đổi về quy định pháp luật trong khu vực, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến thương mại điện tử, bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng.
5. Đầu tư vào năng lực nội tại: Tự cường bắt đầu từ nội lực của mỗi doanh nghiệp. Đầu tư vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao là chìa khóa để tồn tại và phát triển trong môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt.