Bạn cần biết: 4 biện pháp tự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho doanh nghiệp theo Luật 2025

Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh mẽ, việc bảo vệ tài sản trí tuệ không còn là câu chuyện riêng của các cơ quan chức năng. Nhiều doanh nghiệp vẫn hiểu lầm rằng chỉ khi có sự can thiệp của cảnh sát kinh tế hay tòa án mới có thể giải quyết được nạn hàng giả, hàng nhái. Tuy nhiên, thực tế pháp luật Việt Nam, đặc biệt là Luật Sở hữu trí tuệ 2005 sửa đổi, bổ sung năm 2022 và 2025, đã trao cho doanh nghiệp quyền chủ động thực thi quyền của mình. Vậy cụ thể doanh nghiệp có những quyền gì và phải làm thế nào để bảo vệ thương hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp của mình? Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho bạn hướng dẫn chi tiết.

Doanh nghiệp có quyền tự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không?

Câu trả lời ngắn gọn là: Có, doanh nghiệp hoàn toàn có quyền và có trách nhiệm chủ động bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mình. Quy định này được khẳng định rõ tại Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật Sở hữu trí tuệ 2022 và Luật Sở hữu trí tuệ 2025.

Theo đó, chủ thể quyền sở hữu trí tuệ (bao gồm doanh nghiệp) có thể áp dụng 4 nhóm biện pháp chính sau đây:

• Biện pháp công nghệ: Áp dụng công nghệ để ngăn ngừa hành vi xâm phạm.
• Biện pháp yêu cầu trực tiếp: Yêu cầu tổ chức, cá nhân xâm phạm chấm dứt hành vi vi phạm, gỡ bỏ nội dung vi phạm trên không gian mạng, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại.
• Biện pháp hành chính: Yêu cầu cơ quan Nhà nước có thẩm quyền xử lý.
• Biện pháp tư pháp: Khởi kiện tại Tòa án hoặc Trọng tài thương mại.

“Theo Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật Sở hữu trí tuệ 2022 và Luật Sở hữu trí tuệ 2025, chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có quyền áp dụng các biện pháp cần thiết để tự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mình.”

4 biện pháp tự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ doanh nghiệp cần biết

1. Biện pháp công nghệ: Ngăn chặn từ gốc

Đây là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất. Doanh nghiệp có thể áp dụng các giải pháp kỹ thuật như mã hóa sản phẩm, tem chống hàng giả, watermark trên hình ảnh, hoặc các phần mềm bảo vệ bản quyền nội dung số. Pháp luật cho phép điều này nhằm hạn chế tối đa nguy cơ bị sao chép, làm nhái trước khi hành vi xâm phạm xảy ra.

2. Yêu cầu chấm dứt hành vi và gỡ bỏ nội dung trên không gian mạng

Khi phát hiện hành vi xâm phạm (ví dụ: một shop online bán hàng giả mạo thương hiệu của bạn), doanh nghiệp có quyền gửi yêu cầu trực tiếp đến cá nhân/tổ chức vi phạm. Yêu cầu này bao gồm: chấm dứt hành vi, gỡ bỏ nội dung vi phạm trên website, mạng xã hội, xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại. Đây là bước quan trọng trước khi tiến hành các thủ tục tố tụng.

3. Yêu cầu cơ quan Nhà nước xử lý hành chính

Trong trường hợp yêu cầu trực tiếp không hiệu quả, doanh nghiệp có thể gửi đơn đến các cơ quan chức năng như: Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ (về sở hữu công nghiệp), Thanh tra Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (về quyền tác giả), Quản lý thị trường, Công an kinh tế để yêu cầu xử lý vi phạm hành chính, tịch thu hàng hóa vi phạm, phạt tiền.

4. Khởi kiện tại Tòa án hoặc Trọng tài thương mại

Đây là biện pháp cuối cùng khi các biện pháp trên không giải quyết được triệt để hoặc mức độ thiệt hại lớn. Doanh nghiệp có thể khởi kiện vụ án dân sự về sở hữu trí tuệ tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền hoặc yêu cầu Trọng tài thương mại giải quyết tranh chấp. Mục đích là yêu cầu bồi thường thiệt hại, chấm dứt hành vi vi phạm và công khai xin lỗi.

Tình huống thực tế: Doanh nghiệp A bảo vệ nhãn hiệu như thế nào?

Giả sử, Công ty A là chủ sở hữu nhãn hiệu “ABC” đã được đăng ký bảo hộ tại Cục Sở hữu trí tuệ. Một ngày, công ty phát hiện một shop trên Shopee bán giày thể thao mang nhãn hiệu “ABC” nhưng chất lượng kém, giá rẻ hơn 50%. Công ty A cần làm gì?

• Bước 1: Thu thập chứng cứ: Chụp màn hình sản phẩm, giao dịch, sao kê hóa đơn. Xác định rõ hành vi vi phạm là xâm phạm nhãn hiệu.
• Bước 2: Gửi yêu cầu trực tiếp đến chủ shop: Yêu cầu gỡ bỏ sản phẩm vi phạm trong vòng 24 giờ, xin lỗi và bồi thường thiệt hại (nếu có).
• Bước 3: Nếu chủ shop không hợp tác, công ty A gửi đơn đến Thanh tra Sở Khoa học và Công nghệ hoặc Quản lý thị trường để yêu cầu xử lý hành chính (phạt tiền, tịch thu hàng hóa).
• Bước 4: Nếu thiệt hại lớn (ví dụ doanh thu giảm 30% do hàng giả tràn lan), công ty A có thể khởi kiện ra Tòa án nhân dân cấp tỉnh nơi chủ shop có trụ sở để yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Lưu ý quan trọng: Doanh nghiệp không được lạm dụng quyền

Pháp luật cũng cảnh báo rõ ràng: Việc khai thác, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không được xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác (khoản 2 Điều 7 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi 2025). Doanh nghiệp không được lợi dụng quyền sở hữu trí tuệ để gây thiệt hại cho đối thủ cạnh tranh một cách bất hợp pháp.

Lời khuyên từ luật sư

Để tự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ một cách hiệu quả, chúng tôi khuyến nghị doanh nghiệp thực hiện các bước sau:

1. Đăng ký bảo hộ ngay từ đầu: Đây là bước nền tảng. Chỉ khi có văn bằng bảo hộ (Giấy chứng nhận nhãn hiệu, Bằng độc quyền sáng chế…), doanh nghiệp mới có cơ sở pháp lý vững chắc để yêu cầu cơ quan chức năng xử lý.
2. Xây dựng hệ thống giám sát: Thường xuyên rà soát thị trường, đặc biệt là trên các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội để phát hiện sớm hành vi xâm phạm.
3. Thu thập chứng cứ một cách chuyên nghiệp: Sử dụng công chứng viên để chứng thực các bằng chứng điện tử (chụp màn hình, ghi hình) nhằm đảm bảo giá trị pháp lý khi đưa ra tòa.
4. Tham khảo ý kiến luật sư chuyên ngành: Mỗi vụ việc có tính chất khác nhau, việc có một luật sư giàu kinh nghiệm về sở hữu trí tuệ đồng hành sẽ giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí.
5. Tận dụng các quy định mới về chuyển đổi số: Theo Điều 11b Luật Sở hữu trí tuệ 2025, Nhà nước đang thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện hoạt động sở hữu trí tuệ. Doanh nghiệp nên tận dụng các dịch vụ công trực tuyến, cơ sở dữ liệu số để theo dõi và bảo vệ quyền của mình.

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, việc doanh nghiệp chủ động thực thi quyền sở hữu trí tuệ không chỉ giúp bảo vệ lợi nhuận mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh. Đặc biệt, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 đã bổ sung các quy định về trí tuệ nhân tạo (khoản 5 Điều 7) cho phép sử dụng dữ liệu đã công bố để huấn luyện AI, miễn là không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền lợi của chủ sở hữu. Điều này mở ra cơ hội và cả thách thức mới cho doanh nghiệp trong kỷ nguyên số.