Văn bản hướng dẫn Bộ luật Hình sự 2015: Cập nhật mới nhất

Bộ luật Hình sự đang được áp dụng tại Việt Nam là Bộ luật Hình sự 2015 (số 100/2015/QH13), sửa đổi, bổ sung một số điều theo Luật số 12/2017/QH14. Để áp dụng thống nhất Bộ luật này, Chính phủ, Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã ban hành 43 văn bản hướng dẫn gồm nghị định, nghị quyết, thông tư liên tịch, hướng dẫn liên ngành và công văn giải đáp. Bài viết dưới đây của chúng tôi tổng hợp đầy đủ các văn bản này kèm ngày ban hành và ngày có hiệu lực để bạn tra cứu nhanh.

Văn bản hướng dẫn Bộ luật Hình sự 2015 gồm những loại nào?

Cụ thể, theo thống kê của LuatVietnam cập nhật đến tháng 12/2025, các văn bản hướng dẫn Bộ luật Hình sự 2015 được phân chia theo cơ quan ban hành như sau:

• Nghị định của Chính phủ: 4 văn bản
• Nghị quyết của Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội: 2 văn bản
• Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC: 20 văn bản
• Thông tư liên tịch: 1 văn bản
• Công văn hướng dẫn, giải đáp của TANDTC, VKSNDTC, Bộ Công Thương: 15 văn bản
• Hướng dẫn liên ngành Bộ Công an – VKSNDTC: 1 văn bản

Nghị định của Chính phủ hướng dẫn Bộ luật Hình sự 2015

1. Nghị định 184/2025/NĐ-CP quy định phân định thẩm quyền khi tổ chức chính quyền địa phương 02 cấp và sửa đổi, bổ sung một số điều của các Nghị định của Chính phủ trong lĩnh vực an ninh, trật tự — ban hành ngày 01/7/2025, có hiệu lực ngày 01/7/2025.
2. Nghị định 37/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành các biện pháp giám sát, giáo dục người dưới 18 tuổi phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự — ban hành ngày 10/3/2018, có hiệu lực ngày 10/3/2018.
3. Nghị định 19/2018/NĐ-CP quy định về việc tính tổng khối lượng hoặc thể tích chất ma túy tại một số điều của Bộ luật Hình sự năm 2015 — ban hành ngày 02/02/2018, có hiệu lực ngày 02/02/2018.
4. Nghị định 115/2017/NĐ-CP quy định chi tiết trình tự, thủ tục, mức tiền pháp nhân thương mại phải nộp để bảo đảm thi hành án; việc tạm giữ, hoàn trả, nộp ngân sách Nhà nước số tiền đã nộp — ban hành ngày 16/10/2017, có hiệu lực ngày 01/01/2018.

Nghị quyết hướng dẫn Bộ luật Hình sự 2015 mới nhất

Đáng chú ý, năm 2025 ghi nhận nhiều nghị quyết quan trọng của Hội đồng Thẩm phán TANDTC nhằm tháo gỡ vướng mắc thực tiễn xét xử. Các văn bản này có hiệu lực áp dụng ngay trong năm 2025 và 2026.

• Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 và Điều 52 Bộ luật Hình sự — ban hành 30/9/2025, hiệu lực 15/11/2025.
• Nghị quyết 03/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng một số quy định về chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân — ban hành 30/9/2025, hiệu lực 01/11/2025.
• Nghị quyết 02/2025/NQ-HĐTP sửa đổi, bổ sung một số điều của một số Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC — ban hành 27/6/2025, hiệu lực 01/7/2025.
• Nghị quyết 08/2021/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội giải thích khoản 1 Điều 289 Bộ luật Hình sự — ban hành 26/11/2021, hiệu lực 14/01/2022.
• Nghị quyết 41/2017/QH14 của Quốc hội về thi hành Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 đã sửa đổi, bổ sung theo Luật số 12/2017/QH14 — ban hành 20/6/2017, hiệu lực 05/7/2017.

Các nghị quyết hướng dẫn áp dụng theo từng nhóm tội phạm

Hội đồng Thẩm phán TANDTC ban hành nghị quyết chuyên biệt cho từng nhóm tội danh. Theo đó, các văn bản đáng chú ý gồm:

• Nhóm tội xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi: Nghị quyết 06/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng các Điều 141–147 Bộ luật Hình sự, ban hành 01/10/2019, hiệu lực 05/11/2019.
• Nhóm tội mua bán người: Nghị quyết 02/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng Điều 150, Điều 151, ban hành 11/01/2019, hiệu lực 15/3/2019.
• Nhóm tội rửa tiền: Nghị quyết 03/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng Điều 324, ban hành 24/5/2019, hiệu lực 07/7/2019.
• Nhóm tội gian lận và trốn đóng bảo hiểm: Nghị quyết 05/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng các Điều 214, 215, 216, ban hành 15/8/2019, hiệu lực 01/9/2019.
• Nhóm tội tham nhũng và tội phạm về chức vụ: Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP, ban hành 30/12/2020, hiệu lực 15/02/2021.
• Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự: Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng Điều 201, ban hành 20/12/2021, hiệu lực 24/12/2021.
• Nhóm tội liên quan đến khai thác, mua bán, vận chuyển trái phép thủy sản: Nghị quyết 04/2024/NQ-HĐTP, ban hành 12/6/2024, hiệu lực 01/8/2024.
• Nhóm tội về bảo vệ động vật hoang dã, động vật nguy cấp, quý, hiếm: Nghị quyết 05/2018/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng Điều 234 và Điều 244, ban hành 05/11/2018, hiệu lực 01/12/2018.
• Nhóm quy định về án treo: Nghị quyết 02/2018/NQ-HĐTP (hiệu lực 01/7/2018), sửa đổi bởi Nghị quyết 01/2022/NQ-HĐTP (hiệu lực 10/5/2022).
• Nhóm quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện: Nghị quyết 01/2018/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng Điều 66 và Điều 106, hiệu lực 09/6/2018.

Thông tư liên tịch và công văn hướng dẫn Bộ luật Hình sự 2015

Bên cạnh nghị định và nghị quyết, thực tiễn áp dụng Bộ luật Hình sự còn dựa vào thông tư liên tịch và hệ thống công văn giải đáp của TANDTC, VKSNDTC. Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, các công văn tuy không phải văn bản quy phạm pháp luật nhưng có giá trị tham khảo cao, giúp tháo gỡ vướng mắc tại địa phương.

“Việc nắm chắc hệ thống văn bản hướng dẫn là điều kiện tiên quyết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thân chủ trong các vụ án hình sự, đặc biệt ở giai đoạn xét xử và kháng cáo.”

— Nhận định của luật sư bào chữa trong các vụ án hình sự

Các văn bản tiêu biểu gồm:

• Thông tư liên tịch 11/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP-BTP-BTC-BCT-BXD-BNN&MT-KTNN-TTCP hướng dẫn xác định lãng phí để áp dụng trong khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các tội phạm liên quan đến lãng phí — ban hành 10/12/2025, hiệu lực 25/01/2026.
• Hướng dẫn 14/HDLN-BCA-VKSNDTC về phối hợp tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản — ban hành 20/7/2022.
• Công văn 01/TANDTC-PC hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự — ban hành 05/01/2026.
• Công văn 163/TANDTC-PC giải đáp một số vướng mắc trong xét xử — ban hành 10/9/2024.
• Công văn 174/TANDTC-PC về áp dụng điểm s khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự — ban hành 31/8/2023.
• Công văn 6084/BCT-DKT của Bộ Công Thương hướng dẫn áp dụng Điều 227, Điều 238 Bộ luật Hình sự — ban hành 05/9/2023.
• Công văn 4688/VKSTC-V14 hướng dẫn, giải đáp vướng mắc khi áp dụng Điều 201 Bộ luật Hình sự — ban hành 09/10/2020.
• Công văn 45/TANDTC-PC về xét xử tội phạm liên quan đến phòng, chống dịch Covid-19 — ban hành 30/3/2020.

Những nội dung cốt lõi của Bộ luật Hình sự 2015 cần nắm

Bộ luật Hình sự 2015 đặt nền tảng cho toàn bộ hoạt động xử lý tội phạm tại Việt Nam. Theo đó, các nội dung quan trọng bạn cần nắm gồm:

1. Nguyên tắc xử lý tội phạm: Bộ luật nhấn mạnh nguyên tắc công bằng, nhân đạo và nghiêm minh, bảo đảm tội phạm phải được trừng phạt tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi.
2. Phân loại tội phạm: Bộ luật chia tội phạm thành 4 nhóm dựa trên mức độ nghiêm trọng — tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.
3. Hình phạt: Bộ luật quy định hình phạt chính (tử hình, tù có thời hạn, cải tạo không giam giữ) và hình phạt bổ sung (phạt tiền, tước quyền công dân, cấm đảm nhiệm chức vụ).
4. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại: Đây là điểm mới so với Bộ luật Hình sự trước đây, khi pháp nhân cũng có thể bị xử lý hình sự đối với một số tội phạm kinh tế và môi trường.
5. Miễn, giảm hình phạt: Bộ luật có các điều khoản về miễn, giảm hình phạt trong trường hợp tự nguyện khắc phục hậu quả, phạm tội lần đầu và có tình tiết giảm nhẹ.
6. Tuổi chịu trách nhiệm hình sự: Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về một số tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng; người từ đủ 16 tuổi trở lên chịu trách nhiệm hình sự về mọi loại tội phạm.

Tình huống thực tế: Tra cứu văn bản hướng dẫn khi bị khởi tố

Anh Nguyễn Văn H. (35 tuổi, Hà Nội) bị khởi tố về hành vi cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự theo Điều 201 Bộ luật Hình sự. Gia đình anh H. cho rằng mức lãi suất áp dụng chưa đến ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự nhưng không biết căn cứ vào văn bản nào để phản bác.

Trong trường hợp này, luật sư cần dẫn chiếu Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP ngày 20/12/2021 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn áp dụng Điều 201, kết hợp Công văn 4688/VKSTC-V14 ngày 09/10/2020 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Hai văn bản này xác định rõ ngưỡng số tiền thu lợi bất chính và cách tính lãi suất để cấu thành tội phạm.

Tương tự, với các vụ án liên quan đến bảo hiểm, việc viện dẫn Nghị quyết 05/2019/NQ-HĐTP (hiệu lực 01/9/2019) giúp xác định chính xác ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự theo các Điều 214, 215 và 216 Bộ luật Hình sự.

Lời khuyên từ luật sư

1. Kiểm tra hiệu lực văn bản trước khi viện dẫn: Nhiều nghị
   Bạn đang cần Luật sư tư vấn pháp luật trực tiếp?

   Kết nối ngay với tổng đài Luật Quang Huy để nhận ý kiến tư vấn pháp lý nhanh chóng, bảo mật và hoàn toàn chính xác từ đội ngũ Luật sư chuyên môn.

   Gọi ngay Hotline: 1900.6588
   ⚖️

   Tham vấn chuyên môn bởi: Luật Quang Huy

   Bài viết này được kiểm duyệt và hiệu đính chuyên môn bởi đội ngũ Luật sư của Luật Quang Huy. Chúng tôi cam kết cung cấp thông tin pháp lý chính xác, cập nhật và hữu ích nhất cho quý độc giả.