Nông dân Việt Nam: Quyền được biết, bàn, làm, giám sát theo chỉ đạo mới nhất của Ban Bí thư

Ngày 8/6/2025, Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nông dân Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026-2031, đã chính thức khai mạc tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia (Hà Nội). Sự kiện này không chỉ là dịp để tổng kết hoạt động nhiệm kỳ qua mà còn đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc khẳng định vai trò chủ thể của giai cấp nông dân trong sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước. Trong bài phát biểu chỉ đạo, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú đã nhấn mạnh một thông điệp cốt lõi: nông dân phải được biết, được bàn, được làm, được giám sát.

Với tư cách là luật sư tư vấn, chúng tôi sẽ giúp bạn giải mã những nội dung quan trọng từ chỉ đạo này, phân tích các quy định pháp lý liên quan và đưa ra những lời khuyên thiết thực để bà con nông dân có thể nắm bắt và thực hiện quyền lợi của mình một cách hiệu quả nhất.

Quyền làm chủ của nông dân được quy định như thế nào trong các văn bản pháp luật?

Thông điệp “nông dân được biết, được bàn, được làm, được giám sát” của Thường trực Ban Bí thư không phải là một khẩu hiệu suông, mà là sự khẳng định lại nguyên tắc dân chủ cơ sở đã được quy định cụ thể trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Cụ thể:

• Hiến pháp năm 2013 (Điều 28): Công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước. Đây là nền tảng hiến định cho quyền “được biết, được bàn” của nông dân.
• Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (Luật số 10/2022/QH15): Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhất, quy định chi tiết về các hình thức dân chủ trực tiếp. Theo đó, người dân ở xã, phường, thị trấn có quyền được thông tin, bàn bạc và quyết định trực tiếp các công việc của cộng đồng. Điều này trực tiếp áp dụng cho cộng đồng nông thôn.
• Luật Đất đai năm 2024 (Luật số 31/2024/QH15): Luật này trao quyền cho người dân tham gia vào quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, đặc biệt là các dự án thu hồi đất. Nông dân có quyền được biết thông tin, tham gia đối thoại, kiến nghị và giám sát quá trình thực hiện.
• Luật Hợp tác xã năm 2023 (Luật số 17/2023/QH15): Khẳng định vai trò chủ thể của thành viên hợp tác xã (chủ yếu là nông dân) trong việc quyết định phương án sản xuất, kinh doanh, phân phối lợi nhuận.

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, việc thể chế hóa mạnh mẽ quyền làm chủ của nông dân trong các văn bản luật là bước tiến quan trọng, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để người nông dân thực sự trở thành trung tâm của quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn.

Chỉ đạo mới về phát triển nông nghiệp xanh, số hóa và chuỗi giá trị là gì?

Phát biểu tại Đại hội, ông Trần Cẩm Tú, Thường trực Ban Bí thư, đã nhắc lại quan điểm của Đảng tại Nghị quyết Đại hội XIV, định hướng cho nền nông nghiệp Việt Nam một lộ trình phát triển mới. Các điểm chính bao gồm:

• Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn: Theo hướng xanh, sinh thái, tuần hoàn, theo chuỗi giá trị, hiệu quả cao. Điều này có nghĩa là nông dân cần thay đổi tư duy sản xuất, từ độc canh, lạm dụng hóa chất sang canh tác hữu cơ, tái chế phụ phẩm.
• Đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số: Nông dân không chỉ là người sản xuất thủ công mà phải trở thành “nông dân số”, sử dụng các nền tảng để quản lý cây trồng, truy xuất nguồn gốc, tiếp cận thị trường.
• Phát triển vùng sản xuất hàng hóa lớn, chất lượng cao: Tập trung vào các sản phẩm chủ lực, có thương hiệu, gắn với chế biến sâu để gia tăng giá trị.
• Gắn phát triển kinh tế với xây dựng nông thôn mới: Mục tiêu không chỉ là làm giàu mà còn xây dựng làng quê đáng sống, văn minh, an toàn.

“Triển khai hiệu quả mô hình sinh kế nông thôn xanh, nông nghiệp số, chuỗi giá trị, đưa khoa học công nghệ, chuyển đổi số vào trung tâm sản xuất; chuẩn hóa quy trình, chuẩn hóa chất lượng, nâng cao truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm.”

Vai trò của Hội Nông dân trong việc bảo vệ quyền lợi cho người nông dân là gì?

Một trong những nội dung được nhấn mạnh tại Đại hội là yêu cầu các cấp Hội Nông dân phải thực sự đổi mới, lấy người nông dân làm trung tâm. Cụ thể, Hội Nông dân cần thực hiện tốt các nhiệm vụ sau:

• Đại diện và bảo vệ quyền lợi: Hội phải là tổ chức đứng ra bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của hội viên trước các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp. Điều này được quy định tại Luật Hội Nông dân Việt Nam (Luật số 03/2025/QH15) có hiệu lực từ ngày 01/7/2025.
• Tham gia xây dựng chính sách: Hội có trách nhiệm đề xuất, tham gia góp ý vào các cơ chế, chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn. Trong nhiệm kỳ vừa qua, Hội đã tham mưu để Thủ tướng phê duyệt 4 Đề án quan trọng, tạo động lực cho phong trào nông dân.
• Tổ chức đối thoại, lắng nghe: Yêu cầu thường xuyên đối thoại để nông dân được nói lên tiếng nói của mình, từ đó có những điều chỉnh chính sách kịp thời.
• Giám sát và phản biện xã hội: Hội Nông dân tham gia giám sát hoạt động của chính quyền địa phương, các dự án đầu tư, phòng chống tham nhũng, lãng phí, góp phần xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh.

Tình huống thực tế: Nông dân cần làm gì khi quyền lợi bị xâm phạm?

Giả sử, một hộ nông dân tại tỉnh Đồng Tháp bị doanh nghiệp thu mua lúa ép giá, không thanh toán đúng hạn theo hợp đồng đã ký. Trong trường hợp này, người nông dân có thể:

1. Liên hệ ngay với Hội Nông dân xã/huyện để được hỗ trợ pháp lý, thương lượng với doanh nghiệp.
2. Gửi đơn khiếu nại đến Ủy ban nhân dân huyện hoặc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
3. Khởi kiện ra Tòa án nếu việc hòa giải không thành. Theo quy định tại Bộ luật Tố tụng dân sự, tranh chấp hợp đồng mua bán là thuộc thẩm quyền của Tòa án.

Lời khuyên từ luật sư: Làm thế nào để nông dân phát huy quyền làm chủ?

Dựa trên những chỉ đạo và quy định pháp luật hiện hành, chúng tôi xin đưa ra một số lời khuyên thiết thực cho bà con nông dân:

1. Chủ động tìm hiểu và tham gia: Hãy tích cực tham dự các buổi họp thôn, xã, các hội nghị đối thoại do chính quyền và Hội Nông dân tổ chức. Đây là cơ hội để bạn được “biết” và được “bàn” về các vấn đề liên quan đến đất đai, quy hoạch, chính sách hỗ trợ.
2. Nâng cao kiến thức pháp luật và kỹ năng số: Trang bị cho mình kiến thức cơ bản về Luật Đất đai, Luật Hợp tác xã, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Đồng thời, học cách sử dụng các ứng dụng, nền tảng số để truy xuất nguồn gốc sản phẩm, quảng bá thương hiệu và tìm kiếm thị trường.
3. Liên kết và hợp tác: Tham gia vào các hợp tác xã, tổ hợp tác để tăng sức mạnh tập thể. Khi đã có tổ chức, tiếng nói của bạn sẽ có trọng lượng hơn trong việc đàm phán giá cả, tiếp cận vốn vay và công nghệ mới.
4. Mạnh dạn giám sát: Đừng ngại ngần khi phát hiện những dấu hiệu tiêu cực, tham nhũng, lãng phí trong quản lý đất đai, các dự án nông thôn mới. Bạn có quyền và có trách nhiệm giám sát. Hãy thông tin đến Hội Nông dân hoặc cơ quan chức năng.

Câu hỏi thường gặp