Hòa giải ở Việt Nam: 5 bài học kinh nghiệm từ Bulgaria bạn cần biết

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cải cách tư pháp và phát triển các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án (Alternative Dispute Resolution – ADR), việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia có nền tư pháp phát triển là vô cùng quan trọng. Mới đây, Đoàn công tác của Bộ Tư pháp Việt Nam do Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc dẫn đầu đã có chuyến thăm và làm việc tại Bulgaria từ ngày 25-26/6/2024. Qua các buổi làm việc với Bộ Tư pháp Bulgaria, Trung tâm Hòa giải thuộc Tòa án khu vực Sofia, Hiệp hội Hòa giải viên quốc gia Bulgaria, Viện Hòa giải và Trọng tài quốc gia, và Phòng Thương mại và Công nghiệp Bulgaria, Đoàn đã thu thập được nhiều kinh nghiệm thực tiễn quý báu.

Trong bài viết này, chúng tôi – với tư cách luật sư tư vấn – sẽ phân tích 5 bài học kinh nghiệm từ mô hình hòa giải của Bulgaria, đồng thời đưa ra những lời khuyên thiết thực cho quý khách hàng, doanh nghiệp và các nhà làm chính sách tại Việt Nam.

1. Mô hình hòa giải Bulgaria có gì đặc biệt?

Theo thông tin từ buổi làm việc giữa Đoàn công tác và Bộ Tư pháp Bulgaria, bà Irena Borisova, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Bulgaria, đã chia sẻ: Bộ Tư pháp Bulgaria đóng vai trò là cơ quan quản lý nhà nước tối cao về hoạt động hòa giải tranh chấp ngoài tòa án và hòa giải tư pháp. Quyền hạn và trách nhiệm này được quy định rõ trong Luật Hòa giải Bulgaria (Mediation Act).

Cụ thể, Bộ Tư pháp Bulgaria trực tiếp vận hành và duy trì:

• Sổ đăng ký thống nhất về Hòa giải viên (Единния регистър на медиаторите – ERM).
• Cổng thông tin điện tử trung tâm về hòa giải.
• Quy định về chương trình đào tạo hòa giải viên.

Đáng chú ý, bất kỳ cá nhân nào muốn hành nghề hòa giải viên hợp pháp tại Bulgaria đều phải nộp hồ sơ và được Bộ trưởng Bộ Tư pháp cấp chứng nhận đăng ký vào hệ thống này. Điều này tạo ra một cơ chế quản lý tập trung, minh bạch và chuyên nghiệp.

2. Cơ chế hòa giải gắn với tòa án: “Bắt buộc giới thiệu, tự nguyện tham gia”

Trong buổi làm việc với Trung tâm Hòa giải thuộc Tòa án khu vực Sofia vào sáng 26/6, ông Aleksandar Angelov, Chủ tịch Trung tâm, đã giới thiệu mô hình hòa giải gắn với Tòa án được triển khai tại Bulgaria từ năm 2009. Đây là mô hình mà Việt Nam có thể tham khảo để áp dụng cho Luật Hòa giải ở cơ sở hiện hành.

Cơ chế hoạt động cụ thể:

• Đối với một số loại tranh chấp theo quy định của pháp luật, các bên bắt buộc tham dự phiên giới thiệu về hòa giải trước khi quyết định có tham gia hòa giải hay không.
• Việc hòa giải được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện.
• Nếu hòa giải thành, kết quả hòa giải được Tòa án công nhận và có giá trị thi hành như bản án.

Phạm vi hòa giải rất rộng, bao gồm các tranh chấp: dân sự, thương mại, lao động, gia đình, và cả các vụ việc đang được Tòa án thụ lý. Tuy nhiên, không tiến hành hòa giải nếu văn bản quy phạm pháp luật khác đã quy định một trình tự khác để các bên đạt được thỏa thuận.

3. Hòa giải trực tuyến: Cơ hội và thách thức về bảo mật thông tin

Một trong những nội dung được Đoàn công tác đặc biệt quan tâm là việc triển khai hòa giải trực tuyến tại Trung tâm Hòa giải thuộc Tòa án khu vực Sofia. Đại diện Trung tâm cho biết, sau đại dịch COVID-19, hòa giải trực tuyến được áp dụng ngày càng nhiều, nhất là đối với các vụ việc mà các bên ở những địa phương hoặc quốc gia khác nhau.

Tuy nhiên, Bulgaria chưa có nền tảng trực tuyến chuyên biệt dành riêng cho hoạt động hòa giải. Các hòa giải viên chủ yếu sử dụng các ứng dụng phổ biến như Zoom hoặc Viber và thiết lập thư điện tử chung để trao đổi với các bên.

Giải pháp bảo mật thông tin:

• Cuộc gặp thông tin ban đầu thường được tổ chức trực tiếp để các bên ký thỏa thuận tham gia hòa giải và cam kết bảo mật thông tin.
• Bộ Tư pháp Bulgaria đang nghiên cứu xây dựng một nền tảng hòa giải trực tuyến chuyên biệt nhằm tăng cường tính bảo mật và hiệu quả.

Đoàn công tác đánh giá cao kinh nghiệm của Bulgaria trong việc kết hợp ứng dụng công nghệ với các biện pháp bảo đảm an toàn thông tin, đặc biệt là cơ chế yêu cầu các bên ký cam kết bảo mật trước khi tiến hành hòa giải trực tuyến.

4. Vai trò của tổ chức xã hội nghề nghiệp trong phát triển hòa giải

Chiều ngày 26/6, Đoàn công tác đã có buổi làm việc với Hiệp hội Hòa giải viên quốc gia Bulgaria (NAM). Bà Milena Guncheva, Chủ tịch Hiệp hội, đã giới thiệu về vai trò của tổ chức này trong việc tập hợp đội ngũ hòa giải viên, đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng, thúc đẩy phát triển văn hóa hòa giải và tham gia góp ý hoàn thiện chính sách, pháp luật về hòa giải.

Quy trình trở thành hòa giải viên tại Bulgaria: Để trở thành hòa giải viên, ứng viên phải hoàn thành chương trình đào tạo theo quy định và vượt qua kỳ kiểm tra để được cấp chứng chỉ. Hiệp hội duy trì sự phối hợp chặt chẽ với Bộ Tư pháp Bulgaria trong việc xây dựng, giám sát, đánh giá đạo đức nghề nghiệp và bảo đảm chất lượng các chương trình đào tạo hòa giải viên theo các tiêu chuẩn nghề nghiệp, đồng thời tiệm cận các chuẩn mực của Viện Hòa giải Quốc tế.

Đáng chú ý, Hiệp hội đã đề xuất đưa nội dung về hòa giải và kỹ năng giải quyết xung đột vào chương trình giáo dục phổ thông nhằm hình thành văn hóa đối thoại, hạn chế hành vi bạo lực học đường. Đây là kinh nghiệm có giá trị để Việt Nam nghiên cứu, tham khảo trong quá trình hoàn thiện và tổ chức thi hành pháp luật về hòa giải.

5. Mô hình hòa giải lao động tập thể: Cầu nối trong đối thoại xã hội

Đoàn công tác đã tới thăm và làm việc với Viện Hòa giải và Trọng tài quốc gia (NICA). Ông Vladimir Boyadjiev, Giám đốc NICA, cho biết đây là cơ quan công lập trực thuộc Bộ Lao động và Chính sách xã hội Bulgaria, được thành lập và hoạt động theo đạo luật chuyên ngành với chức năng giải quyết các tranh chấp lao động tập thể thông qua hòa giải và trọng tài.

Mục tiêu của NICA là giúp các bên (người lao động và người sử dụng lao động) có được tiếng nói chung thực chất, hiệu quả, từ đó giữ gìn sự ổn định xã hội. Cách tiếp cận này thể hiện rõ tinh thần đối thoại xã hội, tôn trọng sự tham gia của các bên và đề cao giải pháp đồng thuận trước khi mâu thuẫn phát triển thành xung đột phức tạp.

Bên cạnh đó, Đoàn cũng làm việc với Phòng Thương mại và Công nghiệp Bulgaria (BCCI). Ông Tsvetan Simeonov, Chủ tịch BCCI, đã giới thiệu mô hình kết hợp giữa hòa giải và trọng tài trong giải quyết tranh chấp thương mại, trong đó các bên được khuyến khích lựa chọn hòa giải trước khi chuyển vụ việc sang trọng tài nhằm tiết kiệm thời gian, chi phí và duy trì quan hệ hợp tác kinh doanh. Với mạng lưới hơn 50.000 doanh nghiệp thành viên, BCCI đóng vai trò kết nối doanh nghiệp với các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án.

Lời khuyên từ luật sư: 5 điểm cần lưu ý khi áp dụng mô hình hòa giải tại Việt Nam

Dựa trên những kinh nghiệm thực tiễn từ Bulgaria, chúng tôi xin đưa ra những lời khuyên sau cho quý khách hàng và các nhà làm chính sách:

1. Nên cân nhắc áp dụng cơ chế “bắt buộc giới thiệu hòa giải” cho một số loại tranh chấp dân sự, thương mại, lao động. Điều này giúp người dân làm quen với hòa giải, tăng tỷ lệ hòa giải thành và giảm tải cho hệ thống tòa án.
2. Xây dựng nền tảng hòa giải trực tuyến chuyên biệt có tính bảo mật cao, đáp ứng nhu cầu chuyển đổi số trong lĩnh vực tư pháp. Trong thời gian chờ đợi, có thể áp dụng giải pháp trung gian như Bulgaria: tổ chức cuộc gặp trực tiếp để ký thỏa thuận bảo mật trước khi tiến hành hòa giải trực tuyến.
3. Thúc đẩy vai trò của các tổ chức xã hội nghề nghiệp (như Hiệp hội Hòa giải viên) trong việc đào tạo, giám sát đạo đức nghề nghiệp và tham gia góp ý chính sách. Việt Nam có thể học hỏi mô hình phối hợp giữa Bộ Tư pháp và Hiệp hội Hòa giải viên Bulgaria.
4. Đưa kỹ năng hòa giải và giải quyết xung đột vào chương trình giáo dục phổ thông để hình thành văn hóa đối thoại từ sớm, hạn chế bạo lực học đường và các xung đột xã hội.
5. Doanh nghiệp nên chủ động đưa điều khoản hòa giải vào hợp đồng thương mại để tiết kiệm thời gian, chi phí và duy trì mối quan hệ đối tác. Hòa giải thương mại tại Bulgaria được khuyến khích trước khi đưa vụ việc ra trọng tài hoặc tòa án.