HĐND các cấp: Vai trò then chốt trong bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân (2026-2031)

Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp không chỉ là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương mà còn là cầu nối quan trọng giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, vai trò của HĐND càng trở nên then chốt trong việc bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết chức năng, nhiệm vụ, những thách thức và định hướng hoạt động của HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, dựa trên những phát biểu quan trọng tại Hội nghị toàn quốc tổng kết hoạt động của HĐND các cấp do Ủy ban Thường vụ Quốc hội tổ chức.

Vai trò của HĐND các cấp trong hệ thống chính trị Việt Nam là gì?

HĐND các cấp được xác định là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân. Theo quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2019), HĐND có các chức năng chính:

• Quyết định các vấn đề quan trọng: HĐND quyết định các biện pháp bảo đảm thi hành Hiến pháp, pháp luật; quyết định kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, dự toán ngân sách nhà nước, chủ trương đầu tư công trên địa bàn.
• Giám sát hoạt động: HĐND giám sát hoạt động của Thường trực HĐND, Ủy ban nhân dân (UBND), Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp và các cơ quan, tổ chức khác.
• Đại diện cho Nhân dân: HĐND là nơi tập hợp, phản ánh ý kiến, nguyện vọng của cử tri và Nhân dân, thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân ở địa phương.

Những kết quả nổi bật của HĐND các cấp nhiệm kỳ 2021-2026 là gì?

Theo Báo cáo tóm tắt do Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu Nguyễn Hữu Đông trình bày tại Hội nghị, HĐND các cấp nhiệm kỳ 2021-2026 đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận trong bối cảnh đất nước phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức chưa từng có: đại dịch COVID-19, thiên tai, biến đổi khí hậu gây hậu quả nặng nề; tình hình thế giới biến động nhanh chóng, phức tạp, khó lường.

Đáng chú ý, trong nhiệm kỳ này, Đảng và Nhà nước đã ban hành và triển khai nhiều quyết sách chiến lược, bao gồm: đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số quốc gia, cải cách tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền và sắp xếp đơn vị hành chính. HĐND các cấp đã nỗ lực vượt qua khó khăn, tiếp tục khẳng định vai trò là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh: “Trong bối cảnh đó, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo sát sao của Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư; hướng dẫn của Ủy ban Thường vụ Quốc hội; phối hợp chặt chẽ của Chính phủ, Mặt trận tổ quốc Việt Nam và các cấp ủy địa phương, HĐND các cấp đã nỗ lực vượt qua khó khăn, tiếp tục khẳng định vai trò là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân”.

Những thách thức nào mà HĐND các cấp đang phải đối mặt khi triển khai mô hình chính quyền hai cấp?

Theo đánh giá của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, quá trình triển khai mô hình chính quyền hai cấp còn nhiều khó khăn, thách thức. Cụ thể:

• Địa bàn quản lý rộng hơn: Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, phạm vi quản lý của mỗi cấp chính quyền trở nên rộng hơn, đòi hỏi năng lực quản lý cao hơn.
• Khối lượng công việc nhiều hơn: Việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương kéo theo khối lượng công việc tăng lên đáng kể.
• Năng lực cán bộ còn hạn chế: Một số nơi, năng lực cán bộ còn hạn chế, đôi khi còn lúng túng trong xử lý công việc.
• Cơ sở vật chất chưa đồng bộ: Hạ tầng công nghệ thông tin chưa đồng bộ, gây khó khăn cho việc ứng dụng chuyển đổi số.

Chủ tịch Quốc hội cho biết, Bộ Chính trị sẽ tiến hành hội nghị sơ kết một năm thực hiện chính quyền địa phương hai cấp vào đầu tháng 7/2026 để kịp thời tháo gỡ những vướng mắc này.

Định hướng hoạt động của HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 là gì?

Thay mặt Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú đã chỉ rõ những định hướng quan trọng cho HĐND các cấp trong nhiệm kỳ 2026-2031, nhấn mạnh nhiệm kỳ này có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự phát triển của đất nước. Các định hướng chính bao gồm:

Đổi mới phương thức lãnh đạo của cấp ủy đối với HĐND

Các cấp ủy cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương thức lãnh đạo đối với HĐND theo hướng khoa học hơn, chuyên nghiệp hơn, hiệu quả hơn. Việc đổi mới phải vừa bảo đảm sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng, vừa phát huy vai trò chủ động, sáng tạo và trách nhiệm của Thường trực HĐND, các ban của HĐND và từng đại biểu HĐND.

Tăng cường vai trò kiểm soát quyền lực ở địa phương

HĐND cần nâng cao hơn nữa vai trò trong kiểm soát quyền lực ở địa phương. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi đôi với đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, trao cho địa phương nhiều thẩm quyền hơn, đòi hỏi cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ hơn.

Quyết liệt thực hiện các kiến nghị sau giám sát

Thường trực Ban Bí thư yêu cầu phải quyết liệt đôn đốc việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát cũng như các kiến nghị chính đáng của cử tri và Nhân dân. Giám sát phải thực sự là công cụ để phòng ngừa sai phạm, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực từ sớm, từ xa. Hoạt động chất vấn phải đi thẳng vào vấn đề, xác định rõ trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân; không đùn đẩy, không né tránh những vấn đề khó, vấn đề nhạy cảm mà cử tri và Nhân dân quan tâm.

Xây dựng đội ngũ đại biểu HĐND tiêu biểu

Cần quan tâm xây dựng đội ngũ đại biểu HĐND thật sự tiêu biểu về bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, năng lực thực tiễn và tinh thần trách nhiệm trước nhân dân. Đại biểu HĐND phải gần dân, sát dân, hiểu dân; thường xuyên giữ mối liên hệ mật thiết với nhân dân, lắng nghe ý kiến của nhân dân; phản ánh trung thực, kịp thời tiếng nói của nhân dân tới cấp ủy và chính quyền.

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị HĐND các cấp tìm hiểu kỹ lưỡng cách thức tiến hành chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động công tác của TP Hà Nội để có thể vận dụng, thực hiện tại địa phương mình. HĐND TP Hà Nội sẵn sàng chia sẻ, chuyển giao kinh nghiệm của mình cho các địa phương.

Tình huống thực tế: Vai trò của HĐND trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương

Giả sử, một địa phương muốn triển khai dự án đầu tư công lớn về hạ tầng giao thông. HĐND tỉnh sẽ có vai trò quyết định trong việc:

1. Quyết định chủ trương đầu tư: HĐND xem xét, thảo luận và biểu quyết thông qua nghị quyết về chủ trương đầu tư dự án.
2. Giám sát quá trình thực hiện: HĐND giám sát UBND và các cơ quan liên quan trong việc triển khai dự án, bảo đảm tiến độ, chất lượng và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.
3. Phản ánh ý kiến cử tri: HĐND tiếp nhận và phản ánh ý kiến, kiến nghị của cử tri về dự án, đặc biệt là các vấn đề về giải phóng mặt bằng, đền bù, hỗ trợ tái định cư.

Lời khuyên từ luật sư

1. Đối với cử tri và Nhân dân: Hãy chủ động tìm hiểu, theo dõi thông tin về hoạt động của HĐND tại địa phương. Tích cực tham gia các buổi tiếp xúc cử tri, gửi ý kiến, kiến nghị đến đại biểu HĐND. Quyền làm chủ của Nhân dân chỉ được bảo đảm khi người dân thực sự tham gia vào quá trình quản lý nhà nước.
2. Đối với đại biểu HĐND: Cần không ngừng nâng cao năng lực, bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức. Gần dân, sát dân, lắng nghe và phản ánh trung thực ý kiến của cử tri. Sử dụng hiệu quả các công cụ giám sát, chất vấn để bảo vệ quyền lợi chính đáng của Nhân dân.
3. Đối với các cơ quan, tổ chức: Cần phối hợp chặt chẽ với HĐND trong quá trình xây dựng và thực hiện các chính sách, pháp luật. Tạo điều kiện thuận lợi để HĐND thực hiện tốt chức năng giám sát, kiểm soát quyền lực.
4. Đối với địa phương: Cần quan tâm đầu tư cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin để hỗ trợ HĐND ứng dụng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo trong hoạt động, nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác.

Câu hỏi thường gặp