Phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo: Bạn cần biết về thể chế mới và ưu đãi đầu tư

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu về công nghệ, chuỗi cung ứng và vật liệu mới ngày càng gay gắt, Việt Nam đang đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống thể chế để đưa công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo phát triển tương xứng với tiềm năng. Là luật sư tư vấn đầu tư và doanh nghiệp, chúng tôi nhận thấy đây là thời điểm vàng để các nhà đầu tư, doanh nghiệp trong nước và quốc tế nắm bắt cơ hội từ các chính sách ưu đãi mới. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ các quy định pháp lý trọng tâm, cơ chế hỗ trợ và những lưu ý chiến lược khi đầu tư vào lĩnh vực này.

Vì sao công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo được xem là nền tảng quốc gia?

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, trong lịch sử phát triển của các quốc gia công nghiệp, hai ngành này luôn giữ vai trò quan trọng đối với năng lực sản xuất quốc gia, năng lực tự chủ và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tại Hội thảo do Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường tổ chức ngày 25/5/2026, ông nhấn mạnh:

“Công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo chính là nền móng của nền công nghiệp quốc gia, là nền tảng của công nghiệp hoá, hiện đại hoá, tự chủ công nghệ, tự chủ sản xuất; là yếu tố đầu vào, điều kiện tiên quyết phục vụ phát triển các lĩnh vực thiết yếu, các sản phẩm công nghệ chiến lược và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự cường.”

Đáng chú ý, trong bối cảnh thế giới cạnh tranh quyết liệt về AI, bán dẫn, robot, năng lượng và sản xuất thông minh, việc phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí không còn là vấn đề riêng của từng ngành mà đã trở thành vấn đề chiến lược quốc gia.

Những điểm nghẽn thể chế nào đang cản trở sự phát triển?

Theo Chủ nhiệm Ủy ban KH,CN&MT Nguyễn Thanh Hải, sau gần 40 năm Đổi mới, hai ngành này đã đạt nhiều thành tựu quan trọng. Tuy nhiên, so với mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2025 (theo Nghị quyết số 81/2023/QH15), vẫn còn những thách thức lớn:

• Phần lớn sản xuất tập trung vào sản phẩm phổ thông, giá trị gia tăng thấp.
• Chưa làm chủ được nhiều loại vật liệu và thiết bị chiến lược phục vụ bán dẫn, điện tử, AI, robot, điện hạt nhân, hàng không vũ trụ.
• Hệ thống pháp luật hiện hành còn nhiều quy định chồng chéo về đầu tư, khoa học công nghệ, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đấu thầu, mua sắm công, thuế, tín dụng, công nghiệp hỗ trợ.

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, điểm nghẽn lớn nhất là thiếu cơ chế đột phá để thúc đẩy nghiên cứu phát triển (R&D), thương mại hóa kết quả nghiên cứu, và thu hút nguồn lực xã hội.

Định hướng mới về phát triển công nghiệp vật liệu: Tập trung vào 3 nhóm nào?

Tại buổi làm việc với các cơ quan về phát triển công nghiệp vật liệu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ: “Phát triển công nghiệp vật liệu phải có trọng tâm, trọng điểm; không dàn trải”. Cụ thể, cần tập trung vào 3 nhóm lớn:

1. Vật liệu cơ bản: thép, xi măng, nhựa, gốm sứ… – những vật liệu nền tảng cho xây dựng và sản xuất.
2. Vật liệu chiến lược: vật liệu bán dẫn thế hệ mới, vật liệu nano và nanocomposite, vật liệu năng lượng mới, vật liệu sinh học và vật liệu y sinh.
3. Vật liệu tương lai: vật liệu phục vụ AI, robot, điện hạt nhân, quốc phòng và các ngành công nghệ chiến lược khác.

Bên cạnh đó, phải chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên thô sang chế biến sâu; làm chủ công nghệ lõi; nâng cao giá trị gia tăng; phát triển công nghiệp vật liệu dựa trên khoa học công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và các doanh nghiệp quốc gia có năng lực dẫn dắt.

Những sản phẩm cơ khí chiến lược được ưu tiên phát triển?

Tại Hội thảo, các đại biểu đề xuất ưu tiên phát triển các sản phẩm cơ khí chiến lược sau:

• Thiết bị đường sắt tốc độ cao – phục vụ dự án đường sắt Bắc-Nam.
• Thiết bị điện hạt nhân – phục vụ chương trình điện hạt nhân Ninh Thuận.
• Robot công nghiệp và máy công cụ CNC.
• Thiết bị bán dẫn và thiết bị năng lượng mới.
• UAV, drone và thiết bị quốc phòng công nghệ cao.
• Khuôn mẫu chính xác.

Tình huống thực tế: Một doanh nghiệp sản xuất linh kiện ô tô tại Bắc Ninh đã đầu tư dây chuyền CNC hiện đại. Tuy nhiên, do thiếu cơ chế ưu đãi thuế cho nhập khẩu máy móc công nghệ cao và thiếu quy định về chỉ định thầu trong mua sắm công, doanh nghiệp gặp khó khăn trong cạnh tranh với đối thủ nước ngoài. Với định hướng mới, các cơ chế này dự kiến sẽ được sửa đổi, mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp.

Những cơ chế đột phá nào được đề xuất để thúc đẩy ngành?

Theo các ý kiến tại Hội thảo, để thúc đẩy sự phát triển vượt bậc, cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:

1. Xây dựng và ban hành Chiến lược quốc gia về phát triển công nghiệp vật liệu và Chiến lược quốc gia về phát triển công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn mới, bảo đảm gắn kết với mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh.
2. Rà soát toàn diện hệ thống pháp luật hiện hành, sửa đổi, bổ sung các quy định về: đầu tư, khoa học công nghệ, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn/quy chuẩn kỹ thuật, đấu thầu, chỉ định thầu, mua sắm công, thuế, tín dụng, công nghiệp hỗ trợ, phát triển vật liệu mới và cơ khí chế tạo công nghệ cao.
3. Nghiên cứu cơ chế đột phá để thúc đẩy R&D, thương mại hóa kết quả nghiên cứu, hình thành các trung tâm nghiên cứu vật liệu và cơ khí chế tạo trọng điểm quốc gia, hỗ trợ phát triển các phòng thí nghiệm hiện đại.
4. Xây dựng cơ chế hỗ trợ hình thành một số doanh nghiệp quốc gia dẫn dắt trong lĩnh vực vật liệu và cơ khí chế tạo, có năng lực nghiên cứu thiết kế, chế tạo tích hợp hệ thống và tham gia cạnh tranh quốc tế.
5. Cơ chế chính sách thu hút người tài, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và các nguồn lực vật chất lớn đang tồn tại trong xã hội.

Lời khuyên từ luật sư

Dựa trên những định hướng chính sách và thực tiễn pháp lý hiện hành, chúng tôi khuyến nghị quý khách hàng và doanh nghiệp cần lưu ý:

1. Theo dõi sát các văn bản pháp luật mới: Đặc biệt là các Nghị định, Thông tư hướng dẫn thực hiện Chiến lược quốc gia về công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo dự kiến sẽ được ban hành trong năm 2026-2027. Các văn bản này sẽ quy định chi tiết về ưu đãi đầu tư, thuế, tín dụng, đấu thầu.
2. Chuẩn bị hồ sơ năng lực để đáp ứng các tiêu chí ưu tiên: Doanh nghiệp cần chứng minh năng lực nghiên cứu, thiết kế, chế tạo tích hợp hệ thống để được hưởng các cơ chế hỗ trợ đặc thù.
3. Đầu tư vào R&D và công nghệ lõi: Các doanh nghiệp có phòng thí nghiệm hiện đại, trung tâm nghiên cứu trong lĩnh vực vật liệu mới, bán dẫn, robot sẽ được ưu tiên hỗ trợ từ quỹ khoa học công nghệ quốc gia.
4. Tham gia chuỗi cung ứng quốc tế: Tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) và cơ chế ưu đãi trong nước để nâng cao năng lực cạnh tranh.
5. Tham vấn luật sư chuyên ngành: Để được tư vấn cụ thể về thủ tục đầu tư, ưu đãi thuế, đấu thầu và các vấn đề pháp lý liên quan.

Kết luận

Việc hoàn thiện hệ thống thể chế cho công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo là bước đi chiến lược để Việt Nam vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu. Với các chính sách ưu đãi mới, cơ chế đột phá về R&D và hỗ trợ doanh nghiệp dẫn dắt, đây là thời điểm vàng để các nhà đầu tư và doanh nghiệp nắm bắt cơ hội. Chúng tôi sẽ tiếp tục cập nhật các văn bản pháp luật mới nhất để quý khách hàng có thể đưa ra quyết định đầu tư đúng đắn.

Bài viết mang tính chất tham khảo, không phải tư vấn pháp lý chính thức. Để được tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn, vui lòng liên hệ với chúng tôi qua email hoặc điện thoại.