Danh mục AI rủi ro cao: 6 lĩnh vực doanh nghiệp cần tuân thủ từ năm 2026

Chúng tôi nhận được nhiều câu hỏi từ quý khách hàng về việc hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) nào sẽ bị coi là “rủi ro cao” và phải tuân thủ các quy định pháp lý nghiêm ngặt. Bài viết này sẽ giải đáp chi tiết dựa trên Quyết định mới nhất của Chính phủ, giúp bạn xác định liệu hệ thống AI của mình có thuộc diện điều chỉnh hay không và cần làm gì để đảm bảo tuân thủ.

Hệ thống AI rủi ro cao là gì và tại sao cần quan tâm?

Theo Điều 9 Luật Trí tuệ nhân tạo và khoản 1 Điều 8 Nghị định số 142/2026/NĐ-CP do Chính phủ ban hành, một hệ thống AI được xác định là có rủi ro cao nếu đáp ứng đồng thời hai tiêu chí:

• Tiêu chí 1: Hệ thống có thể gây thiệt hại đáng kể đến tính mạng, sức khỏe, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, an ninh quốc gia (theo quy định tại Điều 9 Luật Trí tuệ nhân tạo).
• Tiêu chí 2: Hệ thống không thuộc các trường hợp được loại trừ theo quy định tại khoản 2 Điều 8 Nghị định số 142/2026/NĐ-CP.

Đáng chú ý, mọi hệ thống AI rủi ro cao đều phải tuân thủ các nguyên tắc hoạt động cơ bản, bao gồm: không làm thay đổi hoặc chuyển giao thẩm quyền trách nhiệm của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; bảo đảm sự giám sát, kiểm soát và khả năng can thiệp của con người trong quá trình vận hành; và không thực hiện các hành vi bị nghiêm cấm theo quy định pháp luật.

Danh mục 6 lĩnh vực AI rủi ro cao cụ thể

Theo Quyết định mới, danh mục các hệ thống AI rủi ro cao được phân chia thành 6 lĩnh vực trọng yếu. Dưới đây là chi tiết từng lĩnh vực:

1. Lĩnh vực giáo dục

Các hệ thống AI trong giáo dục bị coi là rủi ro cao nếu:

• Cung cấp nội dung tự học theo chương trình giáo dục, sử dụng các nguồn dữ liệu không kiểm soát (ví dụ: nội dung từ internet không qua thẩm định).
• Tự động kiểm tra, đánh giá kết quả, xếp hạng người học (ví dụ: phần mềm chấm điểm tự động cho kỳ thi quan trọng).
• Giám sát, phân tích hành vi người học (ví dụ: hệ thống camera AI trong lớp học để theo dõi sự tập trung của học sinh).

2. Lĩnh vực dân tộc và tôn giáo

Bao gồm các hệ thống AI:

• Tự động chấm điểm, phân loại, xếp hạng hồ sơ để xác định đối tượng, địa bàn thụ hưởng chính sách dân tộc.
• Tự động xác thực và quyết định tính hợp lệ của thông tin liên quan đến dân tộc và tôn giáo.
• Tự động quyết định chấp thuận hoặc từ chối hồ sơ đăng ký, gia hạn hoặc hủy bỏ các quyết định quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

3. Lĩnh vực y tế

Hai loại hệ thống chính trong y tế:

• Hệ thống AI hỗ trợ phẫu thuật/rô-bốt phẫu thuật (ví dụ: robot phẫu thuật Da Vinci sử dụng AI).
• Hệ thống máy móc, thiết bị rô-bốt sử dụng AI điều khiển tự động (ví dụ: robot chăm sóc bệnh nhân tự động).

Đây là lĩnh vực có nguy cơ cao nhất vì ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người.

4. Lĩnh vực ngân hàng

Các hệ thống AI trong ngân hàng bị coi là rủi ro cao gồm:

• Tự động thực hiện giao dịch điện tử trong hoạt động ngân hàng (ví dụ: chatbot tự động xử lý giao dịch chuyển tiền).
• Tự động quyết định cấp tín dụng (ví dụ: hệ thống AI chấm điểm tín dụng và tự động phê duyệt khoản vay).

5. Lĩnh vực tố tụng

Chỉ có một hệ thống trong lĩnh vực này: Hệ thống AI nhận dạng sinh trắc học diện rộng phục vụ giải quyết vụ án dân sự công ích. Đây là hệ thống sử dụng công nghệ nhận diện khuôn mặt hoặc dấu vân tay quy mô lớn để hỗ trợ điều tra, xét xử.

6. Lĩnh vực giao thông vận tải

Đây là lĩnh vực có số lượng hệ thống nhiều nhất, lên đến 31 hệ thống, bao gồm:

• Hệ thống AI điều khiển tự hành cấp độ cao trên phương tiện giao thông (ví dụ: xe tự lái cấp độ 4, 5).
• Hệ thống AI điều khiển hoặc tự động vận hành tín hiệu, điều độ giao thông đường bộ và đường sắt.
• Hệ thống AI điều hành, kiểm soát vận hành công trình giao thông và hạ tầng kỹ thuật trọng yếu (ví dụ: cầu, hầm, cảng biển).

Lộ trình tuân thủ: Doanh nghiệp cần làm gì và khi nào?

Đối với các hệ thống AI đã được đưa vào hoạt động trước ngày 15/8/2026, nhà cung cấp và bên triển khai có trách nhiệm hoàn thành các nghĩa vụ tuân thủ theo lộ trình cụ thể:

Lộ trình ưu tiên:

• Trước ngày 01/9/2027 đối với các hệ thống AI trong lĩnh vực y tế, giáo dục và tài chính (lưu ý: tài chính bao gồm ngân hàng).
• Trước ngày 01/3/2027 đối với các hệ thống AI thuộc các lĩnh vực còn lại: dân tộc và tôn giáo, tố tụng, giao thông vận tải.

Trong thời hạn chuyển tiếp, các hệ thống AI nêu trên được phép tiếp tục hoạt động, trừ trường hợp cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định hệ thống có nguy cơ gây thiệt hại nghiêm trọng và yêu cầu tạm dừng hoặc chấm dứt hoạt động theo quy định tại khoản 2 Điều 35 Luật Trí tuệ nhân tạo.

Tình huống thực tế: Doanh nghiệp fintech có hệ thống chấm điểm tín dụng AI

Giả sử công ty bạn đang vận hành một nền tảng cho vay ngang hàng (P2P lending) sử dụng AI để tự động chấm điểm tín dụng và phê duyệt khoản vay. Hệ thống này:

• Thuộc lĩnh vực ngân hàng (mục 4 – tự động quyết định cấp tín dụng).
• Đã hoạt động từ tháng 1/2025 (trước ngày 15/8/2026).
• Phải hoàn thành tuân thủ trước ngày 01/9/2027 (vì thuộc lĩnh vực tài chính).

Trong thời gian chuyển tiếp (từ 15/8/2026 đến 01/9/2027), hệ thống vẫn được phép hoạt động, nhưng công ty cần khẩn trương rà soát và điều chỉnh để đáp ứng các yêu cầu về giám sát con người, minh bạch dữ liệu, và trách nhiệm giải trình.

Lời khuyên từ luật sư

1. Xác định ngay hệ thống AI của bạn có thuộc danh mục rủi ro cao không? Nếu có, hãy lập kế hoạch tuân thủ chi tiết dựa trên lộ trình nêu trên.
2. Rà soát các nguyên tắc hoạt động cơ bản: Đảm bảo hệ thống không chuyển giao thẩm quyền trách nhiệm, có cơ chế giám sát con người, và không vi phạm các hành vi bị nghiêm cấm.
3. Chuẩn bị hồ sơ chứng minh tuân thủ: Bao gồm tài liệu kỹ thuật, báo cáo đánh giá rủi ro, quy trình giám sát con người, và kết quả kiểm định độc lập nếu cần.
4. Theo dõi thông tin từ cơ quan nhà nước: Các hướng dẫn chi tiết về tiêu chí xác định rủi ro và nghĩa vụ tuân thủ có thể được ban hành bổ sung.
5. Tư vấn chuyên gia pháp lý: Nếu hệ thống của bạn phức tạp hoặc hoạt động xuyên biên giới, hãy nhờ luật sư chuyên về AI và công nghệ hỗ trợ.

Bài viết được cập nhật dựa trên Quyết định của Chính phủ và Nghị định số 142/2026/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật Trí tuệ nhân tạo. Để được tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể của quý khách, vui lòng liên hệ với chúng tôi.