Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm: 3 vấn đề doanh nghiệp cần biết ngay

Trong bối cảnh cải cách hành chính mạnh mẽ, việc chuyển từ tiền kiểm (kiểm tra trước khi cấp phép) sang hậu kiểm (kiểm tra sau khi doanh nghiệp hoạt động) đang trở thành xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, quá trình này đặt ra nhiều thách thức về tính thực chất, hiệu quả và khả năng thích ứng của doanh nghiệp. Là luật sư tư vấn, chúng tôi sẽ giúp quý khách hiểu rõ 3 vấn đề cốt lõi cần quan tâm ngay.

1. Dự án Luật sửa đổi 10 luật có ý nghĩa gì đối với doanh nghiệp?

Theo Báo cáo tóm tắt của cơ quan chủ trì soạn thảo, dự án Luật này được xây dựng theo trình tự, thủ tục rút gọn, nhằm thể chế hóa các Nghị quyết, Kết luận của Trung ương và Bộ Chính trị về cắt giảm, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh.

Cụ thể, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 Luật, bao gồm: Luật Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật; Luật Chăn nuôi; Luật Đê điều; Luật Địa chất và Khoáng sản; Luật Khí tượng thủy văn; Luật Tài nguyên nước; Luật Thú y; Luật Thủy lợi; Luật Thủy sản; Luật Trồng trọt.

Số liệu cụ thể:

• Cắt giảm 38 thủ tục hành chính và đơn giản hóa 13 thủ tục hành chính khác.
• Cắt giảm 40 điều kiện kinh doanh, tương đương giảm 904 ngày xử lý thủ tục.
• Tiết kiệm 189,9 tỷ đồng chi phí tuân thủ thủ tục hành chính so với năm 2024.
• Phân quyền 21 thủ tục hành chính của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện.

Điều này có nghĩa là doanh nghiệp sẽ giảm đáng kể gánh nặng hành chính, tiết kiệm thời gian và chi phí, đồng thời tăng tính chủ động trong hoạt động sản xuất kinh doanh.

2. Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm: Cơ hội và thách thức nào?

Tại Phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh: “Chuyển mạnh mẽ từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý bằng cấp phép sang quản lý bằng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn và giám sát thực thi.”

Theo ông, để việc chuyển đổi này thực sự đi vào đời sống, cần lưu ý 3 vấn đề trọng tâm:

1. Phân quyền phải đi đôi với phân bổ nguồn lực: Các địa phương được phân quyền phải được hỗ trợ kỹ thuật, hướng dẫn từ các Bộ, ngành Trung ương để tránh tình trạng “có quyền nhưng không đủ năng lực thực thi”.
2. Tránh phát sinh “giấy phép con”: Cần rà soát kỹ để không xảy ra tình trạng cắt giảm thủ tục ở luật này nhưng lại phát sinh thêm giấy phép, điều kiện hoặc hồ sơ trong các văn bản hướng dẫn của luật khác.
3. Ứng dụng dữ liệu số: Đẩy mạnh sử dụng dữ liệu chuyên ngành để giảm hồ sơ giấy tờ, tạo thuận lợi tối đa cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, nhưng tuyệt đối không được “buông lỏng” hay “phó mặc” trong quản lý.

Đáng chú ý, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải nhấn mạnh: “Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không chỉ là có cắt giảm thủ tục hay không, mà là việc cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh đó có đi đôi với thiết kế quản trị số, dữ liệu số và hậu kiểm số hay không?”

Dẫn chiếu theo Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, ông Khải nhận định nếu chỉ giảm “tiền kiểm” mà không thiết kế được cơ chế “hậu kiểm số”, không liên thông dữ liệu và không lượng hóa trách nhiệm giải trình, việc cải cách sẽ chưa đạt được chuẩn mực về “đột phá thể chế”.

Tình huống thực tế: Bãi bỏ điều kiện chuyên môn trong dịch vụ bảo vệ thực vật

Một ví dụ điển hình được ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn nêu ra: “Cơ chế nào để đảm bảo an toàn cho người trực tiếp phun hóa chất, tác động tới cộng đồng dân cư lân cận và đặc biệt là kiểm soát dư lượng thuốc trên nông sản?”

Đại biểu đề nghị Chính phủ làm rõ việc bãi bỏ các quy định về điều kiện trình độ chuyên môn và trang thiết bị đối với dịch vụ bảo vệ thực vật đã được đánh giá tác động đối với các yêu cầu kiểm soát dư lượng từ các thị trường xuất khẩu nông sản trọng điểm hay chưa.

3. Thời điểm có hiệu lực của Luật và những điều doanh nghiệp cần chuẩn bị

Theo Báo cáo thẩm tra sơ bộ do Phó Chủ nhiệm Nguyễn Thị Mai Phương trình bày, Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị cân nhắc cho luật có hiệu lực sớm hơn so với dự kiến hiện nay là 01/01/2027, bởi nhiều nội dung thực tế đã và đang thực hiện theo Nghị quyết 66.19/2026 của Chính phủ.

Đồng thời, đề nghị giải trình rõ các mốc thời gian khác nhau trong quy định chuyển tiếp tại Điều 12 để tránh khoảng trống pháp lý và giúp dễ hiểu hơn.

Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Thanh Hải kết luận: “Đến thời điểm hiện tại, hồ sơ dự án Luật được đánh giá là tương đối đầy đủ, đảm bảo các điều kiện cần thiết để trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến.”

Lời khuyên từ luật sư

Để chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi này, chúng tôi khuyến nghị doanh nghiệp:

1. Rà soát ngay các thủ tục hành chính hiện tại thuộc lĩnh vực nông nghiệp, tài nguyên, môi trường để xác định những thủ tục nào sẽ bị cắt giảm hoặc đơn giản hóa.
2. Đầu tư vào hệ thống quản trị số: Chuẩn bị cơ sở dữ liệu, hồ sơ điện tử để sẵn sàng cho cơ chế hậu kiểm số khi Luật có hiệu lực.
3. Theo dõi sát tiến độ ban hành văn bản hướng dẫn: Tránh bỏ lỡ cơ hội hoặc vi phạm do không nắm bắt kịp các quy định mới.
4. Đánh giá tác động đến chuỗi cung ứng: Đặc biệt với các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, cần kiểm tra các yêu cầu về dư lượng, chất lượng từ thị trường nhập khẩu.
5. Chủ động liên hệ luật sư để được tư vấn cụ thể về các thủ tục, điều kiện kinh doanh liên quan đến ngành nghề của mình.

Vấn đề còn tồn tại: Phân cấp quản lý khoáng sản và khu vực biển

Nhiều ý kiến tại Phiên họp cũng lưu ý cần rà soát tính thống nhất giữa các luật. Ví dụ, thẩm quyền cấp phép khai thác khoáng sản nhóm 1 thuộc về Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhưng việc phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) lại dự kiến phân cấp cho cấp tỉnh. Sự thiếu đồng bộ này về thẩm quyền và quy trình có thể gây khó khăn cho thực thi.

Ngoài ra, việc quản lý khu vực biển hiện cũng gặp trở ngại do địa giới hành chính trên biển giữa các tỉnh chưa được phân định rõ ràng. Việc chỉ dựa vào nguyên tắc “tỉnh có diện tích lớn nhất” để cấp phép mà thiếu cơ chế xử lý khi các địa phương không đạt được sự thống nhất sẽ khiến việc giải quyết thiếu cơ sở pháp lý vững chắc.

Câu hỏi thường gặp

Bài viết được cập nhật dựa trên thông tin tại Phiên họp của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường ngày 20/3/2025, do Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải chủ trì, với sự tham dự của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên và các đại biểu liên quan.