Chủ động kiến tạo hòa bình: 5 định hướng chiến lược từ Đối thoại Shangri-La 2024 bạn cần biết

Ngày 31 tháng 5 năm 2024, tại Singapore, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có bài phát biểu quan trọng tại phiên khai mạc Đối thoại Shangri-La lần thứ 23, một trong những diễn đàn an ninh hàng đầu châu Á – Thái Bình Dương. Bài phát biểu không chỉ tái khẳng định lập trường nhất quán của Việt Nam về hòa bình, ổn định và phát triển, mà còn đưa ra 5 định hướng chiến lược cụ thể nhằm ứng phó với những thách thức an ninh phi truyền thống và truyền thống trong bối cảnh thế giới biến động phức tạp.

Với tư cách là luật sư tư vấn, chúng tôi nhận thấy bài phát biểu này chứa đựng nhiều tín hiệu pháp lý và chính sách quan trọng, đặc biệt liên quan đến Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982, vai trò trung tâm của ASEAN, và các chuẩn mực quản trị công nghệ mới. Dưới đây là phân tích chi tiết về những nội dung cốt lõi và ý nghĩa thực tiễn cho quý khách hàng và độc giả.

Bối cảnh nào dẫn đến bài phát biểu quan trọng này?

Theo đánh giá của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, thế giới hiện nay đang đứng trước nhiều rủi ro bất định: “kết nối rộng hơn nhưng dễ tổn thương hơn; công nghệ tiến bộ hơn nhưng rủi ro lạm dụng lớn hơn; phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc hơn nhưng cũng dễ bị biến thành công cụ gây sức ép hơn”. Bối cảnh này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một tầm nhìn chung, tối thiểu và thiết yếu để bảo đảm hòa bình, lòng tin và phát triển cho nhân loại trong thế kỷ XXI.

Đặc biệt, khu vực châu Á – Thái Bình Dương được xác định là nơi hội tụ rõ nét nhất của ba cuộc khủng hoảng nêu trên: vừa là trung tâm tăng trưởng năng động, vừa là không gian cạnh tranh chiến lược gay gắt, tiềm ẩn nhiều rủi ro trên biển và chịu sức ép trực tiếp từ phân mảnh chuỗi cung ứng, biến đổi khí hậu và chuyển đổi công nghệ.

Ba cuộc khủng hoảng nền tảng được chỉ ra là gì?

Thứ nhất, khủng hoảng trật tự quốc tế. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, trật tự quốc tế không phải là điều bất biến, nhưng mọi sự điều chỉnh cần diễn ra bằng luật lệ, đối thoại, chia sẻ và tự kiềm chế, không thể bằng cưỡng ép, áp đặt hoặc đe dọa sử dụng vũ lực. Khủng hoảng bắt đầu khi luật lệ vẫn được nhắc đến nhưng sức ràng buộc suy giảm, khi các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế bị diễn giải theo hướng áp đặt chủ quan, được thực thi không nhất quán, hoặc bị đặt sau tư duy ưu tiên sử dụng sức mạnh, “cá lớn nuốt cá bé”.

Thứ hai, khủng hoảng mô hình phát triển. Toàn cầu hóa, thương mại, đầu tư và công nghệ từng tạo ra cơ hội phát triển to lớn cho nhiều quốc gia, nhưng hiện đang đứng trước nhiều sức ép mới: tăng trưởng chậm lại, nợ công và chi phí vốn gia tăng, biến đổi khí hậu đe dọa sinh kế của hàng trăm triệu người, và công nghệ mới tạo ra khoảng cách mới. Bài phát biểu nhấn mạnh: “Phát triển chính là nền tảng của an ninh bền vững. Nếu quá trình phát triển bị gián đoạn, sự ‘tròng trành’ về kinh tế rất dễ chuyển hóa thành bất ổn về xã hội, chính trị và thậm chí bất định về chiến lược.”

Thứ ba, khủng hoảng lòng tin chiến lược. Đây là cuộc khủng hoảng âm thầm nhưng nguy hiểm nhất, vì nó khiến các quốc gia dễ nhìn hành động của nhau qua lăng kính nghi kỵ và bất an. Khi lòng tin suy giảm, một động thái phòng vệ có thể bị diễn giải thành khiêu khích, một khác biệt lợi ích có thể bị đẩy thành đối đầu. Công nghệ mới như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI), không gian mạng càng làm thách thức này phức tạp hơn khi có thể khuếch đại nghi kỵ và rút ngắn thời gian ra quyết định.

Năm định hướng chiến lược Việt Nam đề xuất là gì?

Trên cơ sở nhận diện ba cuộc khủng hoảng, bài phát biểu đã đề xuất 5 định hướng chiến lược để cùng nhau kiến tạo một châu Á – Thái Bình Dương hòa bình, ổn định, phát triển, tự cường và có năng lực giảm thiểu rủi ro từ sớm, từ xa:

1. Luật lệ và đối thoại phải trở thành phương tiện hữu hiệu giảm thiểu rủi ro

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, đối thoại không nên dừng ở phát biểu lập trường mà phải giúp nhận diện sớm rủi ro, chia sẻ thông tin, duy trì kênh liên lạc khi căng thẳng và ngăn khác biệt trượt thành khủng hoảng. Trật tự dựa trên luật lệ không thuộc về riêng một nhóm quốc gia nào, mà là nền tảng chung để các nước lớn, vừa và nhỏ cùng tồn tại hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, Hiến chương Liên Hợp Quốc, tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình.

Đối với Biển Đông, lập trường của Việt Nam được khẳng định là nhất quán, rõ ràng và có nguyên tắc: ủng hộ giải quyết mọi tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982; tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của các quốc gia khác; đồng thời kiên quyết, kiên trì bảo vệ độc lập, chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán hợp pháp của mình.

2. Kiến tạo cấu trúc khu vực mở, bao trùm, lấy ASEAN làm trung tâm

Trong bối cảnh nhiều cơ chế và sáng kiến mới xuất hiện, cần xây dựng một cấu trúc có khả năng kết nối lợi ích, giảm nghi kỵ và bổ trợ cho các cơ chế hiện có. Vai trò trung tâm của ASEAN không tự nhiên mà có và cũng không tự duy trì, mà chỉ có thể giữ được bằng đoàn kết, tự chủ chiến lược và năng lực kiến tạo chương trình nghị sự chung. Việt Nam ủng hộ và sẵn sàng hợp tác chặt chẽ với Philippines trên cương vị Chủ tịch ASEAN 2026.

3. Đặt an ninh con người và năng lực chống chịu xã hội vào trung tâm

Bài phát biểu nhấn mạnh: “An ninh bền vững không thể chỉ dựa vào sức mạnh quân sự, càng không thể được xây bằng chạy đua vũ trang hoặc bằng cách làm gia tăng bất an phát triển cho nước khác.” Điều cần thiết là một nền tảng phát triển có khả năng chống chịu cao trước các cú sốc, chuỗi cung ứng mở và đa dạng, kết nối hạ tầng thông suốt, hợp tác về tài chính, công nghệ và nhân lực trong các lĩnh vực như cứu trợ thảm họa, y tế, an ninh nguồn nước, lương thực, năng lượng, an ninh mạng và bảo vệ hạ tầng trọng yếu.

4. Kiến tạo chuẩn mực trách nhiệm đối với công nghệ mới và công nghiệp quốc phòng

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, công nghệ lượng tử, hệ thống tự động đang định hình lại an ninh quốc tế, câu hỏi hệ trọng không phải là công nghệ mạnh đến đâu mà là con người có thể kiểm soát được công nghệ ấy đến mức nào. Bài phát biểu kêu gọi thúc đẩy đối thoại về AI trong quốc phòng – an ninh, bảo đảm trách nhiệm cuối cùng của con người trong các quyết định có hệ quả nghiêm trọng, quy tắc ứng xử trên không gian mạng, bảo vệ cáp biển và hạ tầng dữ liệu trọng yếu.

5. Củng cố nền tảng xã hội và bảo vệ không gian thông tin

Trong thế giới kết nối số sâu rộng, bất ổn không chỉ đến từ xung đột quân sự hay tấn công mạng, mà còn từ sự suy giảm niềm tin trong xã hội và sự thao túng thông tin. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng, bảo vệ không gian thông tin lành mạnh được xem là yếu tố then chốt để duy trì ổn định xã hội và củng cố lòng tin chiến lược.

Tình huống thực tế: Ý nghĩa của bài phát biểu đối với doanh nghiệp và người dân

Giả sử quý khách là một doanh nghiệp xuất nhập khẩu có hoạt động thương mại qua Biển Đông. Bài phát biểu này mang lại những tín hiệu tích cực về cam kết duy trì tự do hàng hải và an ninh hàng hải tại khu vực, giúp doanh nghiệp yên tâm hơn về tính ổn định của chuỗi cung ứng. Việc Việt Nam khẳng định lập trường giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở UNCLOS 1982 cũng là cơ sở pháp lý quan trọng để doanh nghiệp xây dựng kế hoạch kinh doanh dài hạn.

Đối với người dân, việc đặt an ninh con người vào trung tâm của an ninh bền vững có nghĩa là các chính sách quốc gia sẽ ưu tiên bảo vệ sinh kế, an toàn và đời sống của người dân trước những cú sốc từ bên ngoài như biến đổi khí hậu, khủng hoảng năng lượng hay đại dịch.

Lời khuyên từ luật sư

1. Theo dõi các văn bản pháp luật liên quan: Sau bài phát biểu này, các doanh nghiệp và cá nhân nên cập nhật các nghị định, thông tư mới về an ninh hàng hải, an ninh mạng và quản trị AI, vì đây sẽ là những lĩnh vực được ưu tiên hoàn thiện khung pháp lý.
2. Nắm rõ các quy định về UNCLOS 1982: Đối với các tranh chấp liên quan đến biển, việc hiểu rõ Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển 1982 là cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
3. Chuẩn bị cho các chuẩn mực công nghệ mới: Các doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghệ, AI, dữ liệu lớn cần chủ động nghiên cứu và tuân thủ các quy tắc ứng xử trên không gian mạng cũng như các quy định về trách nhiệm cuối cùng của con người trong các quyết định có hệ quả an ninh.
4. Đánh giá tác động của phân mảnh chuỗi cung ứng: Doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch dự phòng cho chuỗi cung ứng, đa dạng hóa nguồn cung và thị trường để giảm thiểu rủi ro từ cạnh tranh địa kinh tế.
5. Theo dõi vai trò của ASEAN: Các hiệp định thương mại tự do và các cơ chế hợp tác khu vực do ASEAN dẫn dắt sẽ tiếp tục là động lực quan trọng cho phát triển kinh tế, do đó doanh nghiệp nên tận dụng các ưu đãi từ các hiệp định này.

Câu hỏi thường gặp

Bài viết được thực hiện dựa trên nội dung phát biểu chính thức của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23, đăng tải trên Cổng thông tin điện tử Bộ Tư pháp (phapluat.gov.vn). Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về các vấn đề pháp lý liên quan, vui lòng liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ kịp thời.