Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm liệt sĩ: Trách nhiệm pháp lý và chính sách đền ơn đáp nghĩa năm 2025

Thưa quý khách, việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là trách nhiệm pháp lý thiêng liêng của toàn xã hội. Mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có chuyến thị sát tại Công viên Lê Thị Riêng (TPHCM) và đưa ra những chỉ đạo quan trọng, đặc biệt nhấn mạnh Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Với tư cách là luật sư tư vấn, chúng tôi sẽ phân tích các quy định pháp luật hiện hành, chính sách ưu đãi và những quyền lợi mà thân nhân các liệt sĩ cần biết trong quá trình này.

Theo Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng số 02/2020/UBTVQH14 (sửa đổi, bổ sung năm 2022), việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ là một trong những chính sách trọng tâm, được Nhà nước ưu tiên nguồn lực. Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để các gia đình liệt sĩ có thể yêu cầu hỗ trợ từ các cơ quan chức năng.

Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm liệt sĩ: Cơ sở pháp lý và phạm vi áp dụng?

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ: “Tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính các liệt sĩ là trách nhiệm thiêng liêng trước Tổ quốc, trước nhân dân; là lương tri, nguyện vọng của mỗi người Việt Nam.” Phát biểu này không chỉ mang ý nghĩa chính trị mà còn là kim chỉ nam cho các cơ quan thực thi pháp luật.

Cụ thể, Chiến dịch này sẽ được triển khai dựa trên các cơ sở pháp lý sau:

• Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng (số 02/2020/UBTVQH14): Quy định về chế độ ưu đãi, hỗ trợ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.
• Nghị định số 131/2021/NĐ-CP của Chính phủ: Hướng dẫn chi tiết thi hành Pháp lệnh, bao gồm quy trình xác nhận liệt sĩ và hỗ trợ thân nhân.
• Quyết định số 151/QĐ-TTg năm 2023 của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Đề án tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ giai đoạn 2021-2025 và những năm tiếp theo.

Số liệu cụ thể: Theo thống kê của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, tính đến cuối năm 2024, cả nước còn hơn 180.000 liệt sĩ chưa được quy tập và xác định danh tính. Chiến dịch 500 ngày đêm đặt mục tiêu tìm kiếm ít nhất 5.000 bộ hài cốt trong năm đầu tiên, tập trung tại các địa bàn trọng điểm như TPHCM, Quân khu 7, và các tỉnh miền Trung.

Quyền lợi của thân nhân liệt sĩ khi tham gia quá trình tìm kiếm, xác định danh tính?

Khi tham gia quá trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ, thân nhân (bao gồm cha mẹ, vợ/chồng, con, người có công nuôi dưỡng) được hưởng các quyền lợi pháp lý sau:

• Yêu cầu hỗ trợ tìm kiếm: Theo Điều 12 Nghị định 131/2021/NĐ-CP, thân nhân có quyền gửi đơn đến UBND cấp xã nơi cư trú hoặc Ban Chỉ đạo tìm kiếm quy tập hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515) để đề nghị hỗ trợ.
• Cung cấp mẫu ADN miễn phí: Theo Quyết định 151/QĐ-TTg, việc giám định ADN để xác định danh tính liệt sĩ được Nhà nước tài trợ toàn bộ kinh phí. Thân nhân có trách nhiệm cung cấp mẫu sinh phẩm (máu, tóc, móng tay) tại các cơ sở y tế được chỉ định.
• Nhận trợ cấp và ưu đãi: Khi liệt sĩ được xác định danh tính, thân nhân được hưởng các chế độ theo Pháp lệnh, bao gồm:
  • Trợ cấp tiền tuất hàng tháng: 2.000.000 đồng/tháng đối với thân nhân không có người nuôi dưỡng; 1.500.000 đồng/tháng đối với thân nhân có người nuôi dưỡng (theo Nghị định 131/2021/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/01/2022).
  • Hỗ trợ mai táng phí: 15.000.000 đồng cho việc an táng hài cốt liệt sĩ.
  • Ưu tiên trong giáo dục, việc làm, y tế cho con liệt sĩ.

Tình huống thực tế

Ông Nguyễn Văn A (ngụ tại Quận 1, TPHCM) có cha là liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công Mậu Thân 1968. Năm 2024, khi biết tin các lực lượng chức năng tiến hành khai quật tại Công viên Lê Thị Riêng, ông A đã liên hệ với Ban Chỉ đạo 515 để cung cấp mẫu ADN. Sau 6 tháng, kết quả giám định cho thấy hài cốt tìm thấy trùng khớp với ADN của ông. Nhờ đó, ông A được nhận trợ cấp tiền tuất truy lĩnh 3 năm (từ khi Pháp lệnh có hiệu lực) với số tiền 72.000.000 đồng và hỗ trợ mai táng phí 15.000.000 đồng.

Quy trình pháp lý để thân nhân yêu cầu tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ?

Theo hướng dẫn của Bộ Quốc phòng và Ban Chỉ đạo 515, quy trình pháp lý cụ thể như sau:

1. Bước 1 – Nộp đơn yêu cầu: Thân nhân chuẩn bị đơn theo mẫu (có tại UBND xã/phường hoặc Ban CHQS quận/huyện), kèm theo giấy tờ chứng minh quan hệ (giấy khai sinh, giấy chứng nhận gia đình liệt sĩ, v.v.).
2. Bước 2 – Cung cấp tư liệu và mẫu ADN: Thân nhân cung cấp thông tin về địa điểm hy sinh, thời gian, và các tư liệu lịch sử (thư từ, nhật ký, ảnh). Đồng thời, đến cơ sở y tế được chỉ định để lấy mẫu ADN miễn phí.
3. Bước 3 – Khảo sát, khai quật: Các lực lượng chức năng (Quân khu, Ban Chỉ đạo 515) tiến hành khảo sát thực địa, kết hợp với tư liệu lịch sử và lời kể nhân chứng. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, việc này cần “mở rộng rà soát toàn bộ các địa điểm có thể có hài cốt liệt sĩ trên địa bàn”.
4. Bước 4 – Giám định ADN và công bố kết quả: Viện Pháp y Quốc gia hoặc các trung tâm giám định được chỉ định tiến hành phân tích ADN. Kết quả được thông báo cho thân nhân trong vòng 30-60 ngày làm việc.

Lưu ý quan trọng: Theo chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, các cơ quan chức năng cần “đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ ADN, công nghệ địa vật lý” để nâng cao hiệu quả tìm kiếm. Điều này giúp rút ngắn thời gian xử lý từ 6-12 tháng xuống còn 2-3 tháng cho mỗi trường hợp.

Những thách thức pháp lý và giải pháp trong Chiến dịch 500 ngày đêm

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, Chiến dịch 500 ngày đêm đối mặt với một số thách thức:

• Thiếu tư liệu lịch sử: Nhiều trận đánh diễn ra cách đây hơn 50 năm, nhân chứng ngày càng ít. Tuy nhiên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã chỉ đạo “mở rộng hợp tác quốc tế, tranh thủ các nguồn tư liệu, bản đồ, hồ sơ chiến tranh, hình ảnh và nhân chứng từ các quốc gia từng tham chiến”.
• Hạ tầng dữ liệu ADN chưa đồng bộ: Tính đến năm 2024, mới chỉ có khoảng 30% số mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ được thu thập. Ban Chỉ đạo 515 đặt mục tiêu hoàn thiện cơ sở dữ liệu ADN quốc gia vào cuối năm 2025.
• Vướng mắc về thủ tục hành chính: Một số địa phương chưa có quy trình phối hợp rõ ràng giữa các cơ quan. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu “xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung; chia sẻ thông tin, kinh nghiệm” giữa Quân khu 7 và các tỉnh thành.

Lời khuyên từ luật sư

Dựa trên các quy định pháp luật hiện hành và chỉ đạo mới nhất, chúng tôi khuyến nghị quý khách là thân nhân liệt sĩ thực hiện các bước sau để bảo vệ quyền lợi:

1. Chủ động cung cấp mẫu ADN ngay: Đến các cơ sở y tế được chỉ định (Bệnh viện Quân y 175, Viện Pháp y Quốc gia) để lấy mẫu miễn phí. Điều này giúp tăng cơ hội xác định danh tính khi hài cốt được tìm thấy.
2. Lưu giữ và sao lưu tư liệu lịch sử: Các bức thư, nhật ký, ảnh chụp liên quan đến liệt sĩ có thể là manh mối quan trọng. Hãy gửi bản sao (không gửi bản gốc) đến Ban Chỉ đạo 515 tại địa phương.
3. Theo dõi thông tin từ Ban Chỉ đạo 515: Cập nhật tiến độ tìm kiếm qua cổng thông tin điện tử của Bộ Quốc phòng hoặc UBND TPHCM. Nếu có thông báo về hài cốt nghi là thân nhân, hãy liên hệ ngay để làm xét nghiệm ADN đối chứng.
4. Yêu cầu hỗ trợ pháp lý nếu gặp khó khăn: Trong trường hợp thủ tục hành chính bị chậm trễ, quý khách có thể gửi đơn khiếu nại đến Ban Chỉ đạo 515 hoặc nhờ luật sư tư vấn để đảm bảo quyền lợi theo Pháp lệnh.
5. Tham gia các buổi tuyên truyền, giáo dục truyền thống: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh việc “lan tỏa những câu chuyện cảm động về hành trình tìm kiếm các anh hùng liệt sĩ để giáo dục lòng yêu nước”. Việc tham gia không chỉ giúp kết nối cộng đồng mà còn tạo áp lực xã hội tích cực lên các cơ quan chức năng.

Câu hỏi thường gặp