Liên kết ‘4 nhà’ thực chất: Giải pháp tháo gỡ thể chế khoa học công nghệ, tạo động lực tăng trưởng

Trong bối cảnh đất nước đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số để trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, việc tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Chúng tôi nhận thấy, câu chuyện không chỉ dừng lại ở việc ban hành chính sách, mà còn ở khả năng tổ chức thực thi, đặc biệt là thúc đẩy liên kết thực chất giữa Nhà nước – Nhà khoa học – Viện nghiên cứu, trường học – Doanh nghiệp, hay còn gọi là cơ chế “4 nhà”. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các giải pháp trọng tâm, nguồn lực đã được bố trí, và những thay đổi mà quý khách hàng – đặc biệt là doanh nghiệp và nhà khoa học – cần nắm bắt để tận dụng cơ hội phát triển.

Tại sao thể chế khoa học, công nghệ được xem là “điểm nghẽn” và cần được tháo gỡ ngay?

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, mặc dù Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương lớn, nhưng việc chuyển hóa thành hành động thực tế còn gặp nhiều rào cản. Tại Hội nghị “Thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số – Tháo gỡ điểm nghẽn và kiến tạo phát triển” do Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tổ chức chiều 15/7, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã thẳng thắn chỉ ra rằng, động lực tăng trưởng truyền thống như đầu tư, xuất khẩu đã đóng góp quan trọng, nhưng để tạo bước đột phá, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải là động lực chủ yếu.

Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở 3 khía cạnh chính:

• Cơ chế quản lý: Quy trình lập, phân bổ, giao dự toán chi sự nghiệp cho hoạt động KH&CN còn nhiều bất cập.
• Giải ngân vốn: Mặc dù Chính phủ đã bố trí khoảng 103.000 tỷ đồng (tương đương 3% tổng chi ngân sách nhà nước) cho lĩnh vực này, nhưng vẫn còn khoảng 18.000 tỷ đồng chưa thể phân bổ do thiếu các nhiệm vụ, đề án cụ thể.
• Tinh thần thực thi: Tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm, sợ sai, sợ trách nhiệm trong thực thi công vụ vẫn còn phổ biến, kìm hãm sự sáng tạo.

“Mỗi đồng vốn chậm giải ngân không chỉ là một khoản kinh phí chưa được sử dụng, mà còn là một công nghệ chậm được nghiên cứu, một sản phẩm chậm được hình thành, một doanh nghiệp chậm có cơ hội đổi mới và một động lực tăng trưởng bị bỏ lỡ.” – Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh.

Khung pháp lý nào đã được hoàn thiện sau Nghị quyết 57/NQ-TW?

Theo thông tin từ Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân, khung pháp lý cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã có sự hoàn thiện vượt bậc. Cụ thể, các văn bản quy phạm pháp luật mới tập trung vào 4 chuyên đề trọng tâm:

• Thể chế cho phát triển công nghệ chiến lược: Xây dựng cơ chế đặc thù cho các công nghệ nền tảng.
• Cơ chế quản lý đầu tư, mua sắm, thuê dịch vụ: Cho phép thử nghiệm (sandbox) trong chuyển đổi số sử dụng vốn ngân sách nhà nước.
• Đổi mới cơ chế tài trợ nghiên cứu: Nâng cao vai trò của Quỹ Phát triển KH&CN và đổi mới sáng tạo.
• Giải pháp tháo gỡ khó khăn trong phân bổ dự toán: Tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải ngân nguồn vốn.

Đáng chú ý, các văn bản này không chỉ dừng lại ở việc sửa đổi luật mà còn hướng đến việc thay đổi tư duy quản lý, chuyển từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm. Đây là tín hiệu tích cực cho các nhà đầu tư và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ cao.

Liên kết ‘4 nhà’ cần thực chất như thế nào để tạo động lực tăng trưởng?

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã đề nghị 4 chủ thể trong hệ sinh thái này cùng hành động với quyết tâm cao hơn. Chúng tôi xin phân tích trách nhiệm cụ thể của từng “nhà” để quý khách hàng có thể hình dung rõ hơn về vai trò của mình:

Đối với Nhà nước: Kiến tạo phát triển và bảo vệ người dám nghĩ, dám làm

Nhà nước không chỉ ban hành chính sách mà còn phải tổ chức thực thi nghiêm túc, đồng bộ. Theo đó, các bộ, ngành, địa phương cần:

• Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với phân bổ nguồn lực.
• Kiên quyết khắc phục tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm.
• Bảo vệ và khuyến khích cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Đây là điểm mấu chốt để tháo gỡ rào cản về tâm lý “sợ sai”.

Đối với Nhà khoa học: Từ tạo tri thức đến đồng hành cùng doanh nghiệp

Phó Thủ tướng mong muốn các nhà khoa học không chỉ là người tạo ra tri thức mới, mà còn phải là người đồng hành cùng doanh nghiệp, góp phần chuyển tri thức thành của cải vật chất. Nghiên cứu khoa học phải xuất phát từ yêu cầu phát triển đất nước, từ nhu cầu của doanh nghiệp, địa phương và người dân. Tiêu chí đánh giá kết quả nghiên cứu sẽ bao gồm khả năng thương mại hóa và tác động kinh tế – xã hội.

Đối với Viện nghiên cứu, Trường học: Trung tâm tri thức và khởi nghiệp sáng tạo

Các viện, trường cần chủ động xây dựng mô hình đổi mới sáng tạo gắn liền với thực tiễn. Đặc biệt, nhà trường cần cải tiến chương trình đào tạo, phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo ngay trong khuôn viên trường để khơi dậy tư duy đột phá của sinh viên. Sự phối hợp chặt chẽ giữa “4 nhà” sẽ là chìa khóa để hiện thực hóa các ý tưởng sáng tạo thành giá trị kinh tế cụ thể.

Đối với Doanh nghiệp: Trung tâm của quá trình đổi mới sáng tạo

Đây là vai trò quan trọng nhất mà Phó Thủ tướng nhấn mạnh. Doanh nghiệp không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà phải trở thành trung tâm của quá trình đổi mới sáng tạo. Cụ thể:

• Mạnh dạn đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D).
• Chủ động đổi mới công nghệ.
• Tích cực đặt hàng các viện nghiên cứu, trường đại học để giải quyết các bài toán thực tế của doanh nghiệp.
• Tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

“Doanh nghiệp không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà phải trở thành trung tâm của quá trình đổi mới sáng tạo, là nơi tiếp nhận, làm chủ, hoàn thiện và thương mại hóa công nghệ.” – Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chỉ đạo.

Làm thế nào để giải ngân hiệu quả nguồn vốn 103.000 tỷ đồng cho khoa học công nghệ?

Phó Thủ tướng đặc biệt quan tâm đến vấn đề giải ngân vốn cho khoa học công nghệ. Ông nhấn mạnh, việc sử dụng nguồn vốn trong lĩnh vực này chưa hiệu quả như mong muốn. Do đó, một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới là khắc phục triệt để những khó khăn, bất cập này.

Giải pháp cụ thể được đưa ra:

• Bộ KH&CN được giao chủ trì, phối hợp với các cơ quan xây dựng cơ chế theo dõi, đánh giá kết quả giải ngân của các bộ, ngành và địa phương.
• Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố được yêu cầu xem đây là trách nhiệm trọng tâm đến cuối năm, quyết tâm phấn đấu giải ngân hết nguồn vốn trong năm 2026 và các năm tiếp theo.
• Cơ chế khen thưởng và kỷ luật rõ ràng: biểu dương nơi làm tốt, nhắc nhở, chấn chỉnh nơi thực hiện chưa nghiêm.

Tình huống thực tế: Một doanh nghiệp startup trong lĩnh vực công nghệ y tế muốn hợp tác với một viện nghiên cứu để phát triển sản phẩm mới. Theo cơ chế cũ, việc xin cấp kinh phí từ ngân sách nhà nước mất nhiều tháng, thậm chí năm, vì phải qua nhiều khâu thẩm định. Với cơ chế mới, khi đã có “đơn đặt hàng” rõ ràng từ doanh nghiệp và nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể, quy trình giải ngân sẽ được rút ngắn, thúc đẩy nhanh quá trình thương mại hóa sản phẩm.

Lời khuyên từ luật sư cho doanh nghiệp và nhà khoa học

Dựa trên những thay đổi về thể chế và định hướng chỉ đạo từ Chính phủ, chúng tôi xin đưa ra một số lời khuyên pháp lý và chiến lược để quý khách hàng tận dụng tối đa cơ hội:

1. Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng “đơn đặt hàng” công nghệ. Thay vì chờ đợi các viện nghiên cứu đề xuất, hãy xác định rõ bài toán công nghệ mà doanh nghiệp đang gặp phải và chủ động tìm kiếm đối tác nghiên cứu. Điều này vừa giúp doanh nghiệp có giải pháp thực tế, vừa tạo cơ sở pháp lý để xin cấp kinh phí từ các quỹ phát triển KH&CN.
2. Nắm bắt cơ chế thử nghiệm (sandbox). Các quy định mới về cơ chế đặc thù cho hoạt động thử nghiệm trong chuyển đổi số sử dụng vốn ngân sách nhà nước là cơ hội vàng cho các startup. Doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ các điều kiện và thủ tục để đăng ký tham gia.
3. Nhà khoa học cần thay đổi tư duy “nghiên cứu hàn lâm”. Các tiêu chí đánh giá nghiên cứu đang dịch chuyển mạnh sang hiệu quả ứng dụng và khả năng thương mại hóa. Hãy xây dựng các đề tài nghiên cứu gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và địa phương.
4. Tận dụng các quỹ phát triển KH&CN. Vai trò của Quỹ Phát triển KH&CN và đổi mới sáng tạo đang được nâng cao. Đây là nguồn tài chính quan trọng cho các dự án nghiên cứu có tính ứng dụng cao.
5. Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Trong quá trình hợp tác “4 nhà”, việc xác định rõ chủ sở hữu kết quả nghiên cứu, công nghệ là vô cùng quan trọng. Hãy tham vấn luật sư để soạn thảo hợp đồng chuyển giao công nghệ, hợp đồng hợp tác nghiên cứu một cách chặt chẽ.

Câu hỏi thường gặp