Hướng dẫn chi tiết Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT: Quy định AI trong đào tạo, nghiên cứu khoa học

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào giảng dạy, nghiên cứu khoa học đã không còn là điều mới mẻ. Tuy nhiên, khung pháp lý điều chỉnh vấn đề này vẫn còn bỏ ngỏ. Ngày 3/7/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chính thức ban hành Thông tư số 49/2026/TT-BGDĐT, đánh dấu lần đầu tiên có một văn bản quy phạm pháp luật toàn diện về ứng dụng công nghệ, đặc biệt là AI, trong giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp. Với tư cách là luật sư tư vấn, chúng tôi sẽ phân tích chi tiết những điểm mới quan trọng nhất của Thông tư này, giúp quý khách – từ nhà quản lý giáo dục, giảng viên đến người học – nắm rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình.

Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT quy định về AI trong giáo dục có phạm vi áp dụng như thế nào?

Theo đó, Thông tư số 49/2026/TT-BGDĐT không chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh việc sử dụng thư điện tử, cổng thông tin điện tử hay đào tạo trực tuyến như các văn bản trước đây (Thông tư số 15/2018/TT-BGDĐT và Thông tư số 30/2023/TT-BGDĐT).

Cụ thể, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, đây là lần đầu tiên có quy định về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, thực tế ảo và các công nghệ mới trong đào tạo, kiểm tra đánh giá, nghiên cứu khoa học, quản trị và cung cấp dịch vụ. Phạm vi áp dụng được mở rộng từ giáo dục đại học sang cả giáo dục nghề nghiệp, tạo thành một khung pháp lý thống nhất cho toàn bộ hệ thống.

Trích dẫn từ Bộ Giáo dục và Đào tạo: “Đây cũng là lần đầu tiên có quy định về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, thực tế ảo và các công nghệ mới trong đào tạo, kiểm tra đánh giá, nghiên cứu khoa học, quản trị và cung cấp dịch vụ. Phạm vi áp dụng cũng được mở rộng từ giáo dục đại học sang cả giáo dục nghề nghiệp.”

Nguyên tắc ứng dụng AI trong giáo dục theo Thông tư 49 là gì?

Thông tư xác lập các nguyên tắc ứng dụng công nghệ, trong đó có những điểm cốt lõi sau:

• Quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình: Các cơ sở giáo dục được tự chủ trong việc ứng dụng công nghệ nhưng phải bảo đảm minh bạch, tự kiểm soát và chịu trách nhiệm về kết quả. Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, đây là điểm tiến bộ, giúp các trường linh hoạt nhưng vẫn trong khuôn khổ pháp luật.
• Lấy người học làm trung tâm: Việc ứng dụng công nghệ phải phục vụ thực hiện chương trình đào tạo và đáp ứng chuẩn đầu ra.
• Bảo mật dữ liệu và an toàn thông tin: Các cơ sở giáo dục phải bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sử dụng AI có trách nhiệm và tuân thủ liêm chính học thuật. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh việc thu thập dữ liệu học tập ngày càng lớn.
• Tuân thủ kiến trúc số: Việc ứng dụng phải tuân thủ kiến trúc số do cơ quan có thẩm quyền ban hành, bảo đảm khả năng kết nối, liên thông, chia sẻ dữ liệu, tránh đầu tư phân tán, cục bộ.

Quy định về liêm chính học thuật và hành vi vi phạm AI trong môi trường số

Đây là một trong những nội dung được quan tâm nhất. Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT đã liệt kê chi tiết các hành vi vi phạm liêm chính học thuật trong môi trường số, bao gồm:

• Sử dụng trí tuệ nhân tạo để gian lận trong học tập, kiểm tra, thi cử.
• Sao chép, đạo văn từ các nguồn không chính thống hoặc do AI tạo ra.
• Giả mạo, làm sai lệch dữ liệu nghiên cứu khoa học.
• Không công bố việc sử dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo khi có yêu cầu từ cơ sở giáo dục hoặc cơ quan quản lý.

Đáng chú ý, Thông tư xác định rõ: Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong đào tạo và kiểm tra đánh giá được xác định là công cụ hỗ trợ, không thay thế vai trò và trách nhiệm học thuật của giảng viên.

Để thực thi, mỗi cơ sở giáo dục có trách nhiệm ban hành quy định nội bộ về liêm chính học thuật và bộ quy tắc ứng xử về sử dụng trí tuệ nhân tạo trong đào tạo, nghiên cứu khoa học; xác định rõ các hành vi vi phạm, biện pháp phòng ngừa và quy trình xử lý.

Tình huống thực tế: Sinh viên dùng AI làm bài luận

Giả sử một sinh viên sử dụng ChatGPT để viết toàn bộ bài luận tốt nghiệp mà không trích dẫn nguồn hoặc không được sự cho phép của giảng viên hướng dẫn. Theo quy định tại Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT, hành vi này có thể bị xem xét là vi phạm liêm chính học thuật và tùy theo mức độ, sinh viên có thể bị xử lý kỷ luật theo quy chế của trường.

Trách nhiệm của cơ sở giáo dục trong việc triển khai ứng dụng AI

Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT đặt ra những trách nhiệm cụ thể cho các cơ sở giáo dục:

1. Xây dựng kiến trúc, mô hình giáo dục số làm cơ sở triển khai ứng dụng công nghệ trong toàn bộ hoạt động của nhà trường. Quá trình quản trị phải lấy dữ liệu làm cơ sở để điều hành, phân tích, dự báo và ra quyết định.
2. Phát triển cơ sở dữ liệu tập trung, số hóa các thông tin về chương trình đào tạo, người học, nhà giáo, kết quả học tập và nghiên cứu khoa học. Dữ liệu này phải được kết nối, chia sẻ với cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu ngành.
3. Cung cấp dịch vụ số (đào tạo, hành chính, tư vấn) trên môi trường số, bảo đảm nguyên tắc không yêu cầu người học cung cấp lại thông tin, dữ liệu hợp lệ đã có trong hệ thống.
4. Ứng dụng công nghệ để theo dõi, tư vấn và hỗ trợ người học trong toàn bộ quá trình từ tuyển sinh đến khi tốt nghiệp và kết nối việc làm.

Đối với các tổ chức, doanh nghiệp cung cấp nền tảng và giải pháp công nghệ, Thông tư yêu cầu phải tuân thủ các quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn dữ liệu, bảo mật thông tin, duy trì tính liên tục của dịch vụ và thực hiện chuyển giao dữ liệu theo quy định của pháp luật và thỏa thuận với cơ sở giáo dục.

Lời khuyên từ luật sư

Dựa trên các quy định tại Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT, chúng tôi đưa ra một số lời khuyên pháp lý sau:

1. Đối với cơ sở giáo dục: Khẩn trương rà soát và ban hành quy chế nội bộ về liêm chính học thuật và bộ quy tắc ứng xử về sử dụng AI. Đây là yêu cầu bắt buộc và là cơ sở để xử lý vi phạm sau này.
2. Đối với giảng viên, nhà nghiên cứu: Cần cập nhật kiến thức về AI và dữ liệu lớn. Thông tư yêu cầu phát triển năng lực số và năng lực AI cho nhà giáo.
3. Đối với người học: Hiểu rõ các hành vi vi phạm liêm chính học thuật liên quan đến AI. Việc sử dụng AI không sai, nhưng phải công khai, minh bạch và có trách nhiệm.
4. Đối với doanh nghiệp công nghệ: Đảm bảo giải pháp của mình tuân thủ các quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn dữ liệu và bảo mật thông tin theo quy định của Thông tư.