Hạ tầng là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia: Định hướng mới từ Tổng Bí thư

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên mới với mục tiêu trở thành nước công nghiệp hiện đại, phát triển kết cấu hạ tầng đồng bộ được xác định là một trong những nhiệm vụ chính trị quan trọng hàng đầu. Mới đây, tại cuộc làm việc với Đảng ủy Chính phủ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra những định hướng chiến lược, nhấn mạnh vai trò quyết định của hạ tầng đối với năng lực cạnh tranh quốc gia.

Là luật sư tư vấn pháp lý, chúng tôi nhận thấy những định hướng này không chỉ mang ý nghĩa chính trị – kinh tế mà còn đặt ra nhiều vấn đề pháp lý quan trọng liên quan đến quy hoạch, đầu tư công và quản trị tài sản hạ tầng. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các nội dung chỉ đạo của Tổng Bí thư để bạn đọc, đặc biệt là các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xây dựng, hạ tầng, hiểu rõ hơn về bối cảnh chính sách và cơ hội phát triển.

Vì sao hạ tầng được xem là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia?

Tại buổi làm việc sáng 6/8, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ vai trò then chốt của hạ tầng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia. Theo quan điểm này, hạ tầng cần được đánh giá không chỉ qua quy mô hay số vốn đầu tư, mà quan trọng hơn là hiệu quả thực tế mà người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế nhận được từ các công trình.

Điều này có nghĩa là các dự án hạ tầng phải tạo ra giá trị kinh tế – xã hội thiết thực, kết nối hiệu quả các vùng miền, giảm chi phí logistics, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất kinh doanh và nâng cao đời sống người dân.

“Hạ tầng không chỉ phục vụ cho sản xuất và đời sống mà đã trở thành một yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Hạ tầng phải được đánh giá bằng hiệu quả mà người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế nhận được.” – Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, ngày 6/8/2024

Đổi mới tư duy phát triển hạ tầng: Những nguyên tắc mới là gì?

Chỉ rõ những hạn chế hiện tại trong phát triển hạ tầng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị phải có sự đổi mới căn bản trong tư duy. Cụ thể, cần thực hiện ba nguyên tắc cốt lõi sau:

• Bảo đảm tính đồng bộ liên thông trong quy hoạch và đầu tư, tránh tình trạng đầu tư manh mún, thiếu kết nối giữa các vùng, các ngành.
• Lấy chất lượng phục vụ, hiệu quả kinh tế làm mục tiêu hàng đầu, không chạy theo hình thức hay số lượng công trình.
• Phát triển hài hòa giữa hạ tầng vật chất, hạ tầng số và hạ tầng tự nhiên, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

Đáng chú ý, Tổng Bí thư nhấn mạnh hạ tầng phải trở thành một ngành kinh tế chiến lược, tạo ra thị trường lớn để phát triển năng lực sản xuất trong nước. Nhà nước giữ vai trò định hướng, dẫn dắt trong huy động nguồn lực, đầu tư công tập trung vào các công trình công nghiệp nền tảng, thiết yếu liên vùng và có sức lan tỏa.

Bốn nhóm nhiệm vụ trọng tâm được xác định là gì?

Tại cuộc làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã định hướng bốn nhóm nhiệm vụ trọng tâm, bao gồm:

1. Đổi mới công tác quy hoạch và tổ chức phát triển hạ tầng

Theo chỉ đạo, hạ tầng phải được quy hoạch thống nhất với chiến lược phát triển đất nước, tổ chức không gian kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Yêu cầu này nhằm đảm bảo tầm nhìn dài hạn, liên kết ngành, vùng và khả năng thích ứng với những thay đổi về công nghệ, thị trường, dân số và biến đổi khí hậu.

Đặc biệt, Tổng Bí thư yêu cầu tăng cường liên thông giữa các lĩnh vực vận tải, giữa giao thông với năng lượng, logistics, đô thị và các lĩnh vực hạ tầng kinh tế – xã hội khác. Hoàn thiện cơ chế phối hợp về tài chính vùng để các địa phương cùng quyết định, góp vốn, chịu trách nhiệm và hưởng lợi từ các công trình liên vùng.

2. Đổi mới căn bản quản lý đầu tư và quản trị tài sản kết cấu hạ tầng

Nhóm nhiệm vụ này đề cao trách nhiệm của người đứng đầu, nâng cao chất lượng chuẩn bị xây dựng và khai thác dự án. Theo đó, chỉ quyết định đầu tư khi bảo đảm đầy đủ các điều kiện về quy hoạch, đất đai, mặt bằng, vốn, vật liệu, công nghệ, nhân lực và hạ tầng kết nối. Việc quản trị phải bao trùm toàn bộ vòng đời của công trình, không chỉ giai đoạn xây dựng.

3. Xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về hạ tầng

Tổng Bí thư yêu cầu khẩn trương xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về quy hoạch, dự án và tài sản kết cấu hạ tầng. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong đầu tư, quản lý và vận hành tài sản hạ tầng quốc gia.

4. Tập trung nguồn lực cho các hệ thống hạ tầng chiến lược

Nguồn lực cần được tập trung cho việc hoàn thiện các hành lang giao thông, logistics, phát triển vận tải thủy, đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị gắn với chuyển giao công nghệ, phát triển công nghiệp trong nước. Đầu tư công phải tạo hiệu ứng dẫn dắt và lan tỏa, khắc phục tình trạng phân bổ dàn trải, kéo dài.

Hiệu quả đầu tư hạ tầng được đo bằng tiêu chí nào?

Một trong những điểm nhấn quan trọng trong phát biểu của Tổng Bí thư là việc thay đổi cách đánh giá hiệu quả đầu tư công. Theo đó, hiệu quả không chỉ là tỷ lệ giải ngân mà phải được đo bằng:

• Tiến độ thực hiện dự án so với kế hoạch
• Chất lượng công trình và dịch vụ sau khi đưa vào khai thác
• Khả năng kết nối của công trình với hệ thống hạ tầng chung
• Hiệu quả khai thác và vận hành các công trình, dự án hạ tầng trọng điểm

Quan điểm này cho thấy sự chuyển dịch từ tư duy “đầu tư cho xong” sang tư duy “đầu tư cho hiệu quả”, đặt chất lượng và giá trị sử dụng lên hàng đầu.

Tầm nhìn hạ tầng quốc gia đến năm 2045 là gì?

Nhấn mạnh tầm nhìn dài hạn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ những công trình được quyết định hôm nay sẽ định hình đất nước trong nhiều thập niên tới. Hạ tầng phải được chuẩn bị cho nền kinh tế tương lai, cho công nghệ mới và những rủi ro khí hậu ngày càng lớn.

Mục tiêu cụ thể đến năm 2045, Việt Nam phải có hệ thống hạ tầng:

• Đồng bộ, thông minh, xanh, an toàn
• Có khả năng chống chịu cao với biến đổi khí hậu
• Kết nối thông suốt lãnh thổ, nền kinh tế với thị trường thế giới
• Đảm bảo mọi người dân tiếp cận các dịch vụ thiết yếu

Trong chặng đường phát triển mới, hạ tầng phải dám đảm nhận sứ mệnh lớn hơn: tạo dựng năng lực sản xuất hiện đại, nâng cao năng suất, làm chủ công nghệ, tăng sức chống chịu và mở ra không gian phát triển mới cho đất nước.

Tình huống thực tế: Vì sao quyết định đầu tư hạ tầng ảnh hưởng đến doanh nghiệp?

Xét từ góc độ pháp lý và kinh tế, một quyết định đầu tư hạ tầng đúng đắn có thể tạo ra hiệu ứng tích cực lan tỏa. Ví dụ, khi một tuyến đường cao tốc liên vùng được xây dựng, nó không chỉ rút ngắn thời gian di chuyển mà còn:

• Giảm chi phí logistics cho doanh nghiệp từ 15-20%
• Thu hút đầu tư mới vào khu vực, tạo việc làm cho hàng nghìn lao động
• Mở ra không gian phát triển đô thị và khu công nghiệp mới
• Nâng cao giá trị bất động sản và đời sống người dân địa phương

Ngược lại, một quyết định thiếu căn cứ hoặc quy hoạch kém có thể dẫn đến lãng phí nguồn lực, gây gánh nặng nợ công và để lại hậu quả lâu dài cho nền kinh tế. Chính vì vậy, Tổng Bí thư nhấn mạnh yêu cầu “lựa chọn đúng, làm đến nơi đến chốn và tạo ra hiệu quả thiết thực”.

Lời khuyên từ luật sư

Dựa trên các định hướng chỉ đạo nêu trên, chúng tôi đưa ra một số lưu ý pháp lý quan trọng cho các doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực hạ tầng:

1. Nắm bắt cơ hội từ quy hoạch mới: Doanh nghiệp cần theo dõi sát các quy hoạch ngành, vùng được điều chỉnh để xác định các dự án tiềm năng, đặc biệt trong lĩnh vực giao thông, logistics, hạ tầng số và năng lượng.
2. Chú trọng chất lượng hồ sơ pháp lý dự án: Với yêu cầu khắt khe hơn về quản lý đầu tư, doanh nghiệp cần đảm bảo đầy đủ các điều kiện pháp lý trước khi quyết định đầu tư: quy hoạch đất đai, mặt bằng, vốn, vật liệu, công nghệ, nhân lực.
3. Ưu tiên các dự án liên kết vùng: Xu hướng hợp tác liên vùng sẽ mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp có năng lực triển khai dự án quy mô lớn, tạo sự kết nối giữa các địa phương.
4. Ứng dụng công nghệ trong quản lý dự án: Yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất và ứng dụng AI trong quản lý hạ tầng sẽ tạo lợi thế cho doanh nghiệp áp dụng công nghệ số trong toàn bộ vòng đời dự án.
5. Chuẩn bị nguồn lực tài chính bền vững: Với định hướng phát triển hạ tầng thành ngành kinh tế chiến lược, doanh nghiệp cần có chiến lược tài chính dài hạn, đa dạng hóa nguồn vốn để tham gia các dự án lớn.

Câu hỏi thường gặp