Đột phá thể chế 2025: 10 điểm mới quan trọng về phân cấp, cắt giảm thủ tục bạn cần biết

Trong bối cảnh nền kinh tế đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, việc đổi mới mô hình phát triển thông qua đột phá thể chế đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Là luật sư tư vấn trực tiếp cho doanh nghiệp và người dân, chúng tôi nhận thấy những thay đổi này sẽ tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như quyền lợi của quý khách hàng. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các chính sách mới và giải đáp những vướng mắc thực tiễn.

Đổi mới mô hình phát triển trước hết phải tạo đột phá về thể chế, đổi mới phương thức tổ chức, quản trị và vận hành quốc gia, qua đó hình thành năng lực phát triển mới. Quan điểm này được đặt ra trong Nghị quyết số 19-NQ/TW Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam, đồng thời tiếp nối tinh thần đột phá về xây dựng và thi hành pháp luật được xác định tại Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Vì sao thể chế được coi là “nguồn lực phát triển” thay vì chỉ là công cụ quản lý?

Theo đánh giá của Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thị Thu Hà, Trưởng khoa Khoa học liên ngành-Ngoại ngữ-Tin học, Học viện Hành chính và Quản trị công, quan điểm về đổi mới mô hình phát triển đặt ra một tư duy mới: đột phá phát triển trước hết phải bắt đầu từ đột phá thể chế.

Điều này có ý nghĩa thực tiễn rất lớn đối với doanh nghiệp. Khi pháp luật ổn định, minh bạch và dễ dự báo, chi phí tuân thủ sẽ giảm, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào sản xuất kinh doanh thay vì đối phó với các thủ tục hành chính chồng chéo.

Kỳ họp Quốc hội khóa XVI đã có những thay đổi đột phá nào về thể chế?

Thực tiễn Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI cho thấy rõ tinh thần này khi nhiều dự án luật được đưa ra sửa đổi theo hướng cắt giảm thủ tục, phân cấp, phân quyền, tăng tính chủ động cho địa phương, thiết kế những cơ chế mới nhằm tháo gỡ điểm nghẽn và mở rộng không gian phát triển.

Chuyển đổi số trong quản lý nhà nước thay đổi như thế nào theo hướng giảm chi phí tuân thủ?

Đáng chú ý, yêu cầu cải cách phải thực chất, chuyển đổi số phải giảm chi phí tuân thủ, tránh tình trạng số hóa những thủ tục cũ là thông điệp được đại biểu Nguyễn Thành Trung (Hải Phòng) nhấn mạnh khi góp ý dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tần số vô tuyến điện, Luật Viễn thông, Luật Giao dịch điện tử và Luật Chuyển giao công nghệ.

Nhà nước vẫn phải quản lý chặt chẽ, song công cụ quản lý cần chuyển từ cấp phép sang quản lý bằng tiêu chuẩn, quy chuẩn, dữ liệu và giám sát. Doanh nghiệp không phải cung cấp nhiều lần những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Điều này đặc biệt hữu ích cho các doanh nghiệp trong lĩnh vực viễn thông, công nghệ thông tin. Đại biểu Tào Đức Thắng (Thành phố Hồ Chí Minh) đánh giá cao dự thảo Luật đã cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện đầu tư kinh doanh; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; hoàn thiện các quy định còn vướng mắc từ thực tiễn, trong đó có cơ chế sử dụng chung hạ tầng viễn thông phục vụ quốc phòng, an ninh.

Đại biểu cũng đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ cần quy hoạch hạ tầng thụ động khi tiến lên 6G, 7G ngay từ bây giờ, tạo cơ sở để nâng tỷ lệ sử dụng chung trong tương lai.

Luật Phát triển đô thị: Địa phương được trao quyền tự chủ đến mức nào?

Một nội dung xuyên suốt trong các dự án luật được Quốc hội thảo luận là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, gắn quyền hạn với trách nhiệm, nguồn lực và kiểm soát quyền lực. Tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” được thể hiện rõ trong dự án Luật Phát triển đô thị.

Dự thảo hướng tới tăng tính chủ động của chính quyền đô thị đặc biệt trong tổ chức bộ máy, quản lý biên chế và xây dựng, thực thi chính sách; đồng thời mở ra cơ chế phát triển khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế, xã hội hóa dịch vụ công và những mô hình phát triển đô thị mới.

Theo đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Lâm Đồng), việc phân quyền cụ thể giúp địa phương chủ động khai thác những không gian phát triển mới như không gian ngầm, không gian tầm cao và tầm thấp. Cùng với quy trình phê duyệt được rút gọn, địa phương có điều kiện linh hoạt hơn trong thu hút đầu tư vào những mô hình mới như khu thương mại tự do, khu logistics.

Đáng chú ý, dự thảo Luật đã giao hơn 150 thẩm quyền cho Hội đồng Nhân dân, theo đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai). Việc phân quyền cần gắn với phát huy vai trò của Hội đồng Nhân dân trong quyết định chính sách và giám sát hoạt động của cơ quan hành chính địa phương.

Dự án Luật sửa đổi 10 luật về nông nghiệp và môi trường có gì đáng chú ý?

Tinh thần đột phá thể chế cũng được thể hiện trong dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 luật liên quan đến thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường. Cụ thể:

• Cắt giảm 40 thủ tục hành chính trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường
• Đơn giản hóa 12 thủ tục hành chính hiện hành
• Cắt giảm 40 điều kiện kinh doanh gây khó khăn cho doanh nghiệp
• Phân quyền 24 thủ tục hành chính của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho Chủ tịch Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh thực hiện

Những con số này cho thấy hướng cải cách đang tập trung vào những yêu cầu trực tiếp của hoạt động sản xuất, kinh doanh: giảm thủ tục, giảm điều kiện, tăng quyền chủ động cho địa phương và chuyển trọng tâm quản lý sang hậu kiểm.

Làm thế nào để tránh phát sinh cơ chế “xin-cho” khi phân quyền?

Đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Hưng Yên) nêu rõ, phân quyền mạnh tạo điều kiện để địa phương chủ động, linh hoạt hơn trong tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, cần làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu, cơ chế giám sát của Quốc hội, Chính phủ, Hội đồng Nhân dân; quy định cụ thể tiêu chí, điều kiện để các thành phố được áp dụng cơ chế của luật, tránh phát sinh cơ chế xin-cho.

Liên quan đến cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), cần làm rõ mối quan hệ với pháp luật chuyên ngành, quy định cụ thể phạm vi, điều kiện, thời gian giám sát và đánh giá kết quả thử nghiệm.

Tình huống thực tế

Một doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao tại tỉnh Lâm Đồng đã từng phải mất 6-8 tháng để hoàn thiện các thủ tục xin giấy phép kinh doanh, bao gồm nhiều lần đi lại giữa các sở, ban ngành khác nhau để nộp cùng một loại hồ sơ. Với việc cắt giảm 40 thủ tục và phân quyền cho địa phương, doanh nghiệp này có thể tiết kiệm từ 30-50% thời gian và chi phí tuân thủ, giúp đưa sản phẩm ra thị trường nhanh hơn.

Lời khuyên từ luật sư

Trước những thay đổi lớn về thể chế, quý khách hàng nên lưu ý:

1. Cập nhật thường xuyên các văn bản pháp luật mới, đặc biệt là các dự án luật đang được Quốc hội thảo luận để có kế hoạch điều chỉnh hoạt động kinh doanh phù hợp.
2. Rà soát lại các giấy phép, điều kiện kinh doanh hiện có để xác định những thủ tục nào có thể được cắt giảm, đơn giản hóa và tận dụng lợi ích từ chính sách mới.
3. Chú trọng đến quyền chủ động của địa phương – khi phân cấp, phân quyền được đẩy mạnh, doanh nghiệp nên chủ động làm việc với chính quyền địa phương để được hướng dẫn và hỗ trợ kịp thời.
4. Chuẩn bị sẵn sàng cho chuyển đổi số – khi nhà nước chuyển từ cấp phép sang quản lý bằng tiêu chuẩn, dữ liệu và giám sát, doanh nghiệp cần đầu tư hệ thống dữ liệu nội bộ minh bạch để đáp ứng yêu cầu quản lý mới.
5. Thận trọng với cơ chế thử nghiệm (sandbox) – doanh nghiệp muốn tham gia các mô hình mới như khu thương mại tự do, trung tâm tài chính cần nghiên cứu kỹ phạm vi, điều kiện và thời gian thử nghiệm để tránh rủi ro pháp lý.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) đánh giá trọng tâm của Kỳ họp là xem xét, hoàn thiện thể chế, tháo gỡ những điểm nghẽn nhằm khơi thông các nguồn lực cho phát triển. Một chính sách tốt phải tháo gỡ được điểm nghẽn, tạo thêm động lực, mở rộng không gian phát triển và mang lại lợi ích thiết thực cho người dân, doanh nghiệp.

Cắt giảm thủ tục, đẩy mạnh phân cấp, khai thác hiệu quả dữ liệu và mở rộng không gian phát triển đang là những nội dung trọng tâm trong quá trình hoàn thiện thể chế. Đây là cơ hội lớn để doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ và tập trung nguồn lực cho phát triển bền vững.