Chủ thể quyền từ chối dùng tác phẩm huấn luyện AI thương mại: 5 điểm mới trong Dự thảo

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng, việc sử dụng tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình để huấn luyện các hệ thống AI thương mại đang đặt ra nhiều vấn đề pháp lý quan trọng. Chúng tôi nhận được nhiều câu hỏi từ quý khách hàng là tác giả, nhà xuất bản, hãng thu âm về việc liệu họ có quyền ngăn chặn việc sử dụng tài sản trí tuệ của mình cho mục đích này hay không.

Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được Chính phủ soạn thảo đã đề xuất những sửa đổi quan trọng đối với Luật Sở hữu trí tuệ 2022, mở ra cơ chế bảo vệ mới cho chủ thể quyền. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các đề xuất này, giúp bạn hiểu rõ quyền lợi của mình và cách ứng phó.

Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đề xuất quyền từ chối huấn luyện AI thương mại như thế nào?

Cụ thể, Điều 58 Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa (do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì soạn thảo) xác định định hướng sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ. Điểm c khoản 3 Điều này đề xuất bổ sung quyền tuyên bố từ chối của chủ thể quyền đối với bốn nhóm đối tượng sau:

• Tác phẩm (bao gồm sách, bài hát, tranh vẽ, phần mềm…);
• Cuộc biểu diễn (chương trình ca nhạc, kịch, biểu diễn nghệ thuật);
• Bản ghi âm (đĩa CD, file nhạc số, podcast…);
• Ghi hình (phim, video, chương trình truyền hình…).

Chủ thể quyền là người sở hữu hợp pháp các quyền tác giả hoặc quyền liên quan theo quy định tại Điều 5 Luật Sở hữu trí tuệ 2022 (sửa đổi, bổ sung 2022). Đó có thể là tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, hoặc các tổ chức được chuyển giao quyền.

Đáng chú ý: Dự thảo hiện tại mới dừng ở mức định hướng, chưa quy định chi tiết các vấn đề then chốt như:

• Hình thức tuyên bố từ chối (văn bản, công bố trên website, hay thông qua tổ chức đại diện);
• Thời điểm tuyên bố (trước hay sau khi tác phẩm bị sử dụng);
• Phương thức công khai tuyên bố;
• Trách nhiệm của đơn vị phát triển AI sau khi nhận được tuyên bố (phải gỡ bỏ dữ liệu, dừng huấn luyện hay bồi thường?).

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý tại LuatVietnam, những nội dung này sẽ được quy định cụ thể khi các cơ quan có thẩm quyền tiến hành sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ, đồng thời phải bảo đảm tính đồng bộ với pháp luật về trí tuệ nhân tạo đang được xây dựng.

Sao chép dữ liệu huấn luyện AI trong trường hợp nào là ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả?

Bên cạnh việc trao quyền từ chối, điểm b khoản 3 Điều 58 Dự thảo còn đề xuất bổ sung một trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả mới.

Theo quy định tại Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ 2022, các trường hợp sử dụng tác phẩm không xin phép, không trả tiền bản quyền là một danh sách khép kín. Dự thảo mới đề xuất bổ sung thêm trường hợp: hành vi sao chép để khai thác văn bản và dữ liệu (text and data mining).

Để được hưởng ngoại lệ, hành vi này phải đáp ứng đồng thời hai điều kiện:

1. Phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học, giáo dục hoặc đào tạo;
2. Không nhằm mục đích thương mại.

Một đề xuất đáng chú ý khác là thỏa thuận hạn chế ngoại lệ này sẽ không có hiệu lực. Điều này có nghĩa là ngay cả khi hợp đồng cấp phép có điều khoản cấm khai thác văn bản và dữ liệu, nhà nghiên cứu vẫn có quyền thực hiện nếu đáp ứng hai điều kiện nêu trên.

Phân tích của Luật sư: Dự thảo tạo ra hai chế độ pháp lý tách biệt. Một bên là ngoại lệ cho phép khai thác dữ liệu phi thương mại. Bên còn lại là cơ chế cho phép chủ thể quyền “chặn” việc khai thác thương mại. Tuy nhiên, dự thảo chưa xác định rõ tiêu chí nào để được coi là “mục đích thương mại” – đây là kẽ hở tiềm ẩn cần được hoàn thiện.

Cơ chế cấp phép tập thể mở rộng được đề xuất ra sao?

Điểm a khoản 3 Điều 58 Dự thảo đề xuất thiết lập cơ chế cấp phép tập thể mở rộng. Theo đó, các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan (như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc VCPMC) nếu đáp ứng điều kiện về tính đại diện sẽ có thẩm quyền cấp phép cho:

• Khai thác khối lượng lớn tác phẩm – giải quyết bài toán khó trong việc xin phép từng chủ thể riêng lẻ;
• Vận hành sàn giao dịch theo quy định của Luật Phát triển công nghiệp văn hóa.

Liên quan đến sàn giao dịch, khoản 1 Điều 35 Dự thảo định nghĩa sàn giao dịch quyền sở hữu trí tuệ là nơi thực hiện niêm yết, môi giới, chuyển giao, cấp phép khai thác, đấu giá, mua bán đối với:

• Quyền sở hữu trí tuệ;
• Quyền khai thác tài sản trí tuệ;
• Sản phẩm công nghiệp văn hóa.

Theo khoản 2 Điều 35, các quyền và sản phẩm này được giao dịch khi đáp ứng điều kiện pháp luật. Đặc biệt, trường hợp tài sản đang dùng để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ hoặc đang tranh chấp, giao dịch phải tuân thủ các quy định pháp luật liên quan (như Bộ luật Dân sự 2015 về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ).

Tình huống thực tế: Nhà xuất bản có thể chặn AI sử dụng sách của mình không?

Bối cảnh: Ông Minh là giám đốc một nhà xuất bản sách lớn tại TP.HCM. Ông phát hiện một công ty công nghệ đã quét toàn bộ kho sách số của công ty ông (khoảng 5.000 đầu sách) để huấn luyện mô hình AI đọc hiểu tiếng Việt và bán dịch vụ này cho các trường học.

Vấn đề pháp lý: Với quy định hiện hành của Luật Sở hữu trí tuệ 2022, ông Minh gần như không có cơ chế cụ thể nào để ngăn chặn ngay lập tức hành vi này, ngoài việc khởi kiện xâm phạm quyền tác giả. Việc chứng minh thiệt hại và quy trình tố tụng kéo dài gây nhiều khó khăn.

Giải pháp tương lai: Nếu Dự thảo được thông qua, ông Minh có thể thực hiện quyền tuyên bố từ chối – công khai ý chí không cho phép sử dụng kho sách của mình cho mục đích huấn luyện AI thương mại. Sau đó, nếu công ty công nghệ vẫn cố tình sử dụng, ông Minh có căn cứ pháp lý rõ ràng để yêu cầu dừng hành vi và bồi thường thiệt hại.

Lời khuyên từ luật sư cho chủ thể quyền

Dù Dự thảo mới ở giai đoạn lấy ý kiến, các chủ thể quyền cần chủ động chuẩn bị ngay từ bây giờ. Chúng tôi khuyến nghị:

1. Rà soát và củng cố bằng chứng sở hữu: Chuẩn bị đầy đủ giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, hợp đồng chuyển nhượng, chuyển giao quyền để chứng minh tư cách chủ thể.
2. Xây dựng hệ thống theo dõi: Sử dụng công cụ kỹ thuật để phát hiện việc sử dụng trái phép tác phẩm trên các nền tảng AI, giám sát các bài báo khoa học, tài liệu kỹ thuật có thể đã sử dụng dữ liệu của mình.
3. Theo dõi sát tiến trình lập pháp: Cập nhật thường xuyên các phiên bản Dự thảo để nắm bắt kịp thời các quy định chi tiết về hình thức, thời điểm tuyên bố từ chối.
4. Tham gia góp ý Dự thảo: Chủ động gửi ý kiến đến Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch để đề xuất các quy định chi tiết, bảo vệ quyền lợi của mình.
5. Xem xét tham gia tổ chức đại diện tập thể: Việc này giúp bạn được bảo vệ quyền lợi thông qua cơ chế cấp phép tập thể mở rộng, đặc biệt khi khối lượng tác phẩm lớn.

Câu hỏi thường gặp

Việc bảo vệ quyền tác giả trong kỷ nguyên AI là một bài toán phức tạp. Nếu bạn cần tư vấn chi tiết về quyền của mình hoặc cách thức chuẩn bị cho các quy định mới, hãy liên hệ với chúng tôi qua tổng đài 1900.6588 hoặc sử dụng dịch vụ luật sư tư vấn (có phí) tại số 090 222 9061.